O STRONIE | INFORMACJA | MAPA STRONY | KSIĘGA GOŚCI | FORUM | LINKI | KONTAKT | SUBSKRYPCJA
      

  
 Co nowego
 Galeria
 Literatura
 Artykuły
 Recenzje
 Biogramy
 Wywiady
 Bibliografia
 Redakcja

Poleć naszą stronę |

Wanda

st.pol. Wenda, łac. Vanda, od łac. Vandalus 'Wisła', legendarna pierwsza władczyni Polski i córka Kraka, po raz pierwszy wymieniona w Kronice polskiej Wincentego Kadłubka. Miała odeprzeć najazd władcy Alemanów Rytogara, zabiegającego o jej rękę, a następnie rzucić się do Wisły. Nie dochowała się tradycja ludowa o W. z okresu średniowiecza, wiadomo jednak że taka była; "Postępek prawa czartowskiego" (1570) wymienia W. między demonami, a krakowskie lud. wierzenia znają postać bladej topielicy, "która opromieniona tęczą złotą, gdy z czarnym sztandarem w ręku na szczycie zamkowej ukaże się wieży, nieszczęścia wróży; gdy zaś róższczkę dziwną w śnieżnej trzyma dłoni, szczęście zwiastuje narodowi. Ma to być cień królowej Wandy, co to wolała wskoczyć w nurty Wisły, niźli pójść za Niemca" (K 48 Tarn.-Rzesz. 308; MAAE, 11, 263). W środowiskach wiejskich zaliczano ją do świętych, a jej domniemany grób nad rz. Dłubnią we wsi Mogiła (tzw. Kopiec Wandy) stał się miejscem kultu; wg informacji z 1585, na mogile stał posąg spiżowy z wyrytym napisem (epithaphium Wandae): "Vanda vero sic dis imolata, et ex aquis a diis | immensa, versus Mogilam in monte est tumulata, | cuius epitaphium sic ponitur: | Hic iacet intumba rosa mundi, non rosa munda, | Non redolet sed det, quae redolere solebat. | Gracci regis nata, bene VANDA fit vocitata, | Ut nam hamus piscem trahit ab equore captum, | VANDA sic formosa emnes traxit speciosa | Illius in amorem, et in favoris vigorem.| Haec per decorem alman vicit furorem, | Nam eoque spreverat hominium connubia cuncta, | Celibem haec obtulit dis mersa flumine vitam, | Quam ad mox aripuit deorum non floridus artus", ok. 1890 zastąpiony pomnikiem Wandy wg projektu J. Matejki. Do obrzędów, wtórnie powiązanych z W., należał krakowski zwyczaj puszczania wianków 23 czerwca, za sprawą "Słowiańskiego kalendarza" (Tadeusza Wojewódzkiego, 1827) spopularyzowany w XIX w. jako dzień W. , oraz rejsy "promu Wandy", włączone do obchodów świętojańskich 1885-95. Legenda o W. została opracowana epicko przez Jana z Wiślicy (1516) i J. Kochanowskiego (1584), który też wymienia ją w Pieśni "Kto mi dał skrzydła" (I 10): "Wandę wydawa ubiór, bo z postawy | Zda się mąż prawy"; wzmianki też m.in. u Wacława Potockiego: "Tam, kędy się w głębokiej Wiśle Wanda nurzy..." (Do posłów województwa krakowskiego...), "Na koniu polska Wanda wprzód bitwę pomyślną | Odniosła, potem wodą ogarniona wiślną" (Libusza), J. Adriana Wieszczyckiego: "Tykasz się śmiele porzecza pięknego, | Gdzie niebotyczna stanęła mogiła, | Na której sny swe Krokówna uśpiła" (Sielanki abo pieśni. Pieśń IX), J. A. Morsztyna: "... w łożu mym dawna Wanda leży" (prolog Wisły z tragedii "Cyd"), Krzysztofa Opalińskiego: "Choćby się urodziła zacną piękną, kształtną, | Bogobojną, wymowną, bogatą i wdzięczną, | I która by czystością z Wendą porównała?" (Satyry, II.1), Józefa Bohdana Zaleskiego: "Słynie córa w świat Krakusa! | Patrzaj - patrzaj - za Tatrami! - | W bratnich Czechach znów Lubusa!" (Duch od stepu), Teofila Lenartowicza: "Będziem śpiewać: 'Wanda leży', | A czcić ród zdradziecki | I musztrować się w odzieży | Moskiewskiej, niemieckiej?", "Dosyć by już na trzech było, | Dość Wandy i Kraka; | Oj, mogiło, tyś, mogiło, | Wieżą dla Polaka..." (Marcin Borelowski-Lelewel), Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej: "Babcia pamiętająca Krakusa i Wandę, | a w każdym razie Piłsudskiego i Focha.." (w wierszu "Babcia"), Tadeusza Szai: "Co świt, przerywasz znieruchomiały mit kopca Wandy, | tłumionymi dzwonkami zacisznych biur | i jasrkawym jazgotem stalowni i walcowni..." (Nowohucki kombinat po latach), Tadeusza Bornsteina: "O Wendo Południa, legendo mych dni, | Bolesna, bolesna Raguzo..." (Raguza); W. wyst. też w pieśniach lud., np. "Bo się w tobie Wisło | Wanda utopiła, | by nie pójść za Niemca | do wody wskoczyła" (K6Kra465), "On śpiwal, jak Wanda do grobu się schowal, | by więcej po ślubie z Niemcem nie walcowal" (parodia niem. piosenki, K45Gór330), popularność zdobyła też piosenka "Wanda leży w naszej ziemi, co nie chciała Niemca" W. Bogusławskiego ("Cud mniemany"). Temat pseudoklasycznych tragedii Euzebiusza Słowackiego (1826), Tekli Łubieńskiej ("Wanda królowa polska", 1807), Ignacego Dembowskiego ("Wanda, księżna krakowska", 1810), Franciszka Wężyka ("Wanda", 1826) i Jana Maks. Fredro ("Wanda", 1837), dramatów "Wanda" Zygmunta Krasińskiego (niedok. , 1837), C. K. Norwida (1859), A. Gorczyńskiego (1884), M. Bartusówny (1884, fr. w Tyg. Ilustr. 1884/70 - 75); poematów "Wanda" (1873) i "Szopka" (1849) T. Lenartowicza i in. Wiersze: Artur Międzyrzecki "Koniec gry", Bogusław Kogut "Pieśń córki Kraka", "Do Wandy" (Literatura 78/13,7) Chmyz z Gzła "Ballada o denatce Wandzie" i in. W. stała się też obiektem zainteresowania autorów niemieckich, francuskich i włoskich, tematem wielu oper i baletu; poświęcona jest jej ludowa ballada litewska (incip. Wanda buwa graža merga). W. występuje jako temat obrazów, dekoracji ściennych i projektów pomników; np. obraz Michała Stachowicza "Panowanie Wandy ostatniey z Dynastii Krakusa, R. 730", znajdujący się w pałacu biskupim w Krakowie; rycina "Śmierć Wandy" A. Grabowskiego, obrazy Aleksandra Lessera "Śmierć Wandy" (a. "Znalezienie zwłok Wandy", 1855; Kł. 1869/16), "Bożek miłości objawia się Wandzie" (TI 1871/97), "Wanda przyjmuje posłów Rytygiera" (Kł. 1871/113), "Rytygier oddaje Wandzie pierścień" (Kł. 1871/161), Piotra Stachiewicza "Wanda" (Swiat (Kr.) 1893/25), Janiny Bobińskiej-Brzezińskiej "Śmierć Wandy" (Świat (Warsz.) 1917/17,3), M. A. Piotrowskiego "Śmierć Wandy" (a. "Wanda w chwili śmierci", 1858; Pr. 1900/1306), obraz Franciszka Walczowskiego "Wanda" czy "Śmierć Wandy" Jana Swierczyńskiego (Arg. 1973, 9).

BIBLIOGRAFIA Andrzej Biernacki, Wanda [w:] Słownik folkloru polskiego, pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego, Warszawa 1965; Jacek Banaszkiewicz, Rudiger von Bechelaren, którego nie chciała Wanda. Przyczynek do kontaktu niemieckiej Heldenepik z polskimi dziejami bajecznymi [w:] Przegląd Historyczny, t. LXXV, 1984 z. 2; Władysław Baranowski, Kult świętych nie uznawanych przez władze kościelne w tradycyjnym katolicyzmie ludowym, Euhemer 1971 nr 1; Aleksander Brückner, Dzieje kultury polskiej, t. I: Od czasów przedhistorycznych do r. 1506, Kraków 1930 (wyd. Warszawa 1958); Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985; Aleksander Brückner, Lituanica [w:] Archiv für slavische philologie, Berlin 1882; Zofia Cieśla-Reinfussowa, Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej, "Lud", t. 61, 1977; Andrzej Donimirski, Kobiety z mitów i legend. Szkice biograficzne, Katowice 1988; Encyklopedia Krakowa, PWN, Warszawa-Kraków 2000; Bronisław Heyduk, Legendy i opowieści o Krakowie, Kraków 1972; J. Karłowicz, Piękna Meluzyna i królewna Wanda [w:] Ateneum, 1876, t. 2; Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1962; Halina Kowalewska, Studia Jana Karłowicza nad polskimi podaniami ludowymi, Literatura Ludowa 1975 nr 2; K. Kumaniecki, Podanie o Wandzie w świetle źródeł starożytnych, "Pamiętnik Literacki" 22/23, 1925-1926 (= tegoż, Scripta minora, Kraków 1967); Julian Maślanka, Literatura a dzieje bajeczne, Warszawa 1984; Julian Maślanka, Słowiańskie mity historyczne w literaturze polskiego Oświecenia, Wrocław 1968; E. Miodońska, Uwagi o związkach twórczości Stanisława Wyspiańskiego z krakowską tradycją historyczną, etnograficzną i literacką, "Ruch Literacki", 1969, nr 4, 189-200; W. Morrene - Morzkowska, Wanda w poezji naszej, "Tygodnik Ilustrowany" 1899, nr 43 - 45; Hanna Mortkowiczówna, Podanie o Wandzie. Dzieje wątku literackiego, Warszawa 1927; Marian Orłoń, Jan Tyszkiewicz, Legendy i podania polskie, Warszawa 1996; Bartosz Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858; S. Pigoń, Wanda - Astrea... [w:] Wśród twórców. Studia i szkice z dziejów literatury i oświaty, Kraków 1947; Mieczysław Porębski, Malowane dzieje, Warszawa 1962; L. Pośpiechowa, Małopolskie podanie o Wandzie w "Starej legendzie" Włodzimierza Tetmajera, "Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatury", T. XII. Prace z literatury ludowej i śląskiej, Opole 1974; Karol Potkański, Lechici, Polanie, Polska, Warszawa 1965; D. Ratajczak, Wanda w świątyni dziejów [o dramatach Tekli Łubieńskiej i in.], "Studia Polonistyczne", t. 8, Poznań 1981; Z. M. Rinas, "Wanda" C. K. Norwida, "Historycznoliterackie prace ćwiczeniowe", z. 4, Lublin 1981; K. Romer, Podanie o Kraku i Wandzie [w:] Biblioteka Warszawska, 1872 t.3; S. Rospond, Folklorystyka nazewnicza, "Kwartalnik Opolski", 20 /1, 132-4; T. Sinko, Dlaczego Wanda się utopiła?, "Czas" 1923, nf 139; Leszek Paweł Słupecki, The Krakus' and Wanda's Burial Mounds of Cracow, "Studia Mitologica Slavica", II, 1999; Leszek Paweł Słupecki, Vanda mari, Vanda terrae, Aeri vanda imperet. The cracowian tripartie earth-heaven-sea formula and her old-icelandic, old-irish and old-hight-german counterparts, Światowit, R. XL, Warszawa 1995; Jerzy Strzelczyk, Od Prasłowian do Polaków. Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1987; W. Szturc, Mit fundacyjny narodu w misterium o Wandzie C. K. Norwida, "Prace Polonistyczne, seria XLV", 1989 (1990); Kazimierz Szulc, Mythyczna historya polska i mythologia słowiańska, Poznań 1880; Ludwika Ślęk, Postać Wandy w średniowiecznej prozie historycznej, "Literatura Ludowa" 1972 nr 1; Julia Tazbirowa, Czy legenda mówi prawdę [w:] Mówią wieki, 1959 nr 4 (16); K. Tymieniecki, Polska legenda średniowieczna, Przeszłość, 1935, nr 4; "Wanda", Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 1998; Stanisław Urbańczyk, Aleksander Gieysztor, Wanda [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. VI, cz. 1

Pokrewne hasła: Krak, Rytogar



Copyright © 2005 by Mitencyklopedia - All rights reserved.