O STRONIE | INFORMACJA | MAPA STRONY | KSIĘGA GOŚCI | FORUM | LINKI | KONTAKT | SUBSKRYPCJA
      

  
 Co nowego
 Galeria
 Literatura
 Artykuły
 Recenzje
 Biogramy
 Wywiady
 Bibliografia
 Redakcja

Poleć naszą stronę |

Upiór

in. wampir; psł. ąpirь 'pokryty pierzem' (upierzony) lub 'prawie latający'; czes. upír, słowac. upír, pol. upior, upier, upiór, łupior, upiorzyca, upierzyca, łap, łupi, łupior, niełop, wąpor, wpyr, wupi, wypiór, ukr. вопир, опир, упир, ros. упиръ, упыръ, обыръ; nazywany też: ukr. дводушники, двадушки, pol. martwiec, umarlak, umrzyk, nieboszczyk, potępieniec, dusza pokutująca, nocny duch pokutujący itp. Postać półdemoniczna, 'żywy trup'. Ciało upiora składa się tylko ze skóry i krwi, miał duże zęby, którymi wysysał ludzką krew. Wyobrażano go sobie z płonącą świeczką w trupiej głowie; z zapalonymi świecami na każdym ramieniu; ukazywał się po śmierci, kiedy opuszczał mogiłę i błądził po ziemi chcąc pozbawić życia ludzi. Czasem ukrywał się w zbożu lub grochu i z zaskoczenia atakował przechodniów. Wzmianki o u. w poezji np.: Kajetan Koźmian: "Bies na swoje biesiady przeznaczył te bory, | Tu biegają wilkołki, strzygi i upiory, | Czatują, a gdy schwycą w zasadzkę przechodnia, | Krew ssą z niego, lub musi błąkać się aż do dnia..." (Stefan Czarniecki, XII), Franciszek Dionizy Kniaźnin: "widzę, drwisz z naszej wiary | I gardzisz radą przyjaźni: | Nie wierząc w diabły, upiory, czary, | Śmiejesz się z ojców bojaźni" (Do Pawła Czenpińskiego), Juliusz Słowacki: "Gdzie się łabędzie białe za gwiazdami | Gonią, podobne do srebrnych upiorów" (Beniowski), Karol Brzozowski: "Pieśń o upiorach, | A chórem, wznieść! | Niech żyje nasz Adam, | Za pieśni mu cześć!" (Pieśń zimowa litewska), Felicjan Faleński: "Kół w nią wbito - cisza głucha. | Cóż, gdy wciąż się skrzą jej lica! [...] | - W imię Ojca! Syna! Ducha! | Toż wyraźnie upiorzyca!" (Meandry, 165), Bronisława Ostrowska: "Romantyczna królewna kwietne plecie równianki, | Smukły giermek sokoła rozkapturza w lot skory | I tak patrzą ku sobie dwa tęskniące upiory | Mieszczańskiego pokoju." (*** Mieszczańskiego pokoju szablonowe firanki), Bronisława Ostrowska: "O, dostąp duszo łaski widzącej pokory | I zwalczywszy nędz wszystkich bolesne upiory, | Chłoń szczęśliwość... " (Przejrzenie), Stanisław Rossowski: "Przeszła tędy przez te grudy, | Przez ostre ścierniska. || Krwią broczyły nagie stopy, | Łzami myła lica, | A wiatr chwiał nią, niby trzciną, | I wył: 'Upiorzyca!' " (Młodość; BW 1897), Kazimierz Przerwa-Tetmajer: "Tam jakieś figury, | upiory, strachy, erynje, lemury, | jakby com-boy'e gonią za zdobyczą" (Piekło), "Upiory złe, | zabójce i morderce! | Gdzie słyszą lęk, gdzie słysze jęk, | tam obracają uszy..." (Pustynia), "Nie wiem, czy w to bezdroże | Upiory schodzą śnić? | Czy czyja dusza może | Swój ból tu przyszła kryć?..." (Ciemnosmreczyński staw), "Krew mi się wszystka ścięła w żyłach w lód: | Straszna przede mą stała upiorzyca, | Z piekielnych kędyś wyzionięta wrót" (Życie), Tadeusz Miciński: "Księżyc blady jak zbudzony upiór..." (Różany obłok), "To mi wojsko - to mi huf! | zamrożone w stal upiory, | skrzą na barkach pióra sów - | dalej strygi, dalej zmory!" (Zawierucha), "mnie - Mroczny niewidomy Zgon | tabuny napędza upiorów i wron..." (Wiatr halny. Poemat), "Ty upiór - rządzisz na tronie - | z miesiącem wchodzę ja - i tańczę" (Migocą złote pomarańcze..), Władysław Orkan: "Patrz - tam za tobą z mroków idzie cień - | Jak upior - szuka zapału - to tłumy!" (Mogilnikom), Hanna Zahorska: "Marom samozaparcia, | upiorom wyrzeczenia | rzucę ascezy wzgardę, | nieludzki krzyk pragnienia" (Zapiekłe moje wargi...), Aleksander Wat: "Gdzieś tam pewno lecą lata | z ognistego krzaka życia. | Tutaj chodzi tam i nazad | strażnik - upiór z ślepą twarzą." (***), Kazimiera Iłłakowiczówna: "Chodzisz po pokojach nie wiedząc o tym, | ronisz róże, listki, paciorki złote" (Upiorek), "Strzeżcie się tej, co rolę żyjącej odgrywa, | nigdy nie miała takich ust gorących żywa!" (Upiór, z cyklu Popiół i perły), "ptak, co wszystko pamięta, | mądry jak upiór!" (Najdłuższa miłość), "tylko w noc jakąś złą śni mu się czasem harfa złamana i serce upiora krwawe" (Portrety imion, Gustaw), Emil Zegadłowicz: "- ponowek czerwony nieomal krwawiący | przysiadł nisko nad widnokręgiem - | - strzępy mgieł snują się jak upiory | nad łóz zgarbionych kręgiem - " (Zakołysała się przestrzeń), Julian Tuwim: "Tańczy wicher ze śnieżycą, | Tańczy upiór z upiorzycą, | Piszczą małe upiorzęta..." (Lekcja), "A gdy sobie uroił Legionerski Upiór | Śladem Chrobrego ruszyć na 'szlaki dziejowe', | Westchnął tatulo..." (Spotkanie w roku 1952), "Pustoszał czas. Dręczyło zmorą. | Upodobniło się upiorom. | To były widma: żony - konia - | Tej żółtej - tamtych z chłopcem - - widma..." (Kwiaty polskie), "I właśnie dziś, w tę noc upiorów, | W noc polską wiatru ujejskiego, | Co rapsodycznie dmie przez szpary" (Kwiaty polskie), "Jak śledzi w beczce, Tak tutaj masek, widm, potworów... | Zaduszki dziejów, raut upiorów" (Kwiaty polskie), Kazimierz Wierzyński: "Z nich kiedyś proroczy, | Mścicielski krzyk uderzy, upiora spod darni | Żywi ludzie usłyszą podziemne wołanie" (Na kolumnę Zygmunta), K. K. Baczyński: "Ciemna noc, tak już dawno ciemna noc, a bez gwiazd, | po której drzew upiory wydarte ziemi - drżą" (Ten czas), anonimowy poeta z czasów II wojny światowej: "Pełno ich. Roje tych pstrych chrząszczy | Obsiadły mury naszych domów" ("Upiory językowe", Warta 1943/7), Władysław Broniewski: "pługi słów nie zorały gruntu, | krzywda płodzi upiora buntu - | zaprzęgniemy do pługów upiora" (Róża), "i jak bredzenie ciężko chorych | przelata ulicami miasta | październikowa noc Szesnasta | z rykiem motorów . Czy upiorów?..." (Pięćdziesięciu), A. Błok: "Pomnę: 'poetą' byłem w dzień, | (Wolnego życia upiór!) nocą - | Nad czarną Wisłą - czarny cień..." (Gdym spotkał cię, przeł. Seweryn Pollak), Antun Gustav Matoš: "Dziwne siły | Na dnie mej mogiły: | (...) Maski, upiory, harpie i węże" (Zmora), Miguel Torga: "Chcemy śpiewać, lecz nikt nie śpiewa. | Chcemy płakać, lecz nikt nie płacze. | Upiór kładzie | Dłoń terroru na naszych czasach." (Dies Irae), G. Byron: "Czuł, jak Medea, jakiś zgiełk, co szumiał | W głowie i straszył, jak skrzydło upiora." (Don Juan, tłum. Edward Porębowicz), Josip Pupačić: "Zawładnęła mną stałem się jeńcem | Pośród snów jak upiór się słaniam..." (Pieśń), Włodzimierz Słobodnik: "Nad otchłanią tą błądzę i w otchłań tę lecę | Muskularnym, trawionym przez żądze upiorem." (Planetarne), Maria Grossek - Korycka: "Przechodniu, | Odmów pacierz i ruszaj stąd po dniu, | Z bożych wyroków, czy z czarcich utworów | Ten dom jest mieszkaniem Upiorów!" (Polonez widm), Zdzisław Stroiński: "Upiór słońca odkrywał poszarpane ciała, | przez dym i klęskę wstającego dnia | Kiedy serc zabrakło w śmierci pozostałej, | ojczyzny szliśmy szukać i błękitu" (Po huraganach szarż tętniących), Andrzej Niemojewski: "Czy znacie ten motłoch, co wiecznie się trudzi, | Te boje podziemne, upiory tych ludzi, | Co na dnie kopalni się roją?..." (Wieczny ogień), Józef Aleksander Gałuszka: "Rozwaliły wał brzegów straszliwym naporem | oszalałe strumienie i rzeki - | walą wodnym potopem fal ryczące upiory | jak kraj długi, szeroki, daleki" (Powódź), Jerzy Pietrkiewicz: "W Kulinie upiór zaskrzypiał na szkielecie sterczących grabi, | gdy pies, wyjąc, echa żałobne od wsi przelękłej oddalał | i biegł rżyskiem na przełaj, aż śmierć wyciem z grabi wywabił | nad brzeg strugi, pod chatę kowala" (Z Ballad dobrzyńskich), Andrzej Babiński: "Wyszedłem z domu, by zupełnie zbezdomnieć | lecz zamieszkiwałem długo w upiornej twierdzy, | by po mieście kroczyć upiorem..." (Jeśli jest tu co potomne...), Czesław Miłosz: "I cóż ma począć ten, jak go nazwano, | upiór naczelny, więcej niż czarodziej, | Jak go nazwano: Sokrates Ślimak" (Traktat poetycki), Stanisław Ryszard Dobrowolski: "Ruszaj, ruszaj z mogiły | pod czerwony mur Cytadeli | karmić serce buntu upiory!" (Na śmierć poety), Anna Ochojska: "A może ja jestem | upiór | lub driada | może | muzyka | lub zgrzytanie złości | może chwast | lub ziele dobroczynne | a może tylko | mysi pazur drapiący o Miłość..." (***, Poezja nr 8/1987, 82), Jerzy Tomaszkiewicz: "on przecież wie | że ty przemówisz - | w chmurze milczenia potwornieje | upiór Szeli" (W chmurze milczenia, 1967), Zdzisław Stroiński: "Po huraganach szarż tętniących w strzałach, | po srebrnych dzwonach beznadziejnych bitew | północ armat wezbrana echami bez dna. | Upiór słońca odkrywał poszarpane ciała, | przez dym i klęskę wstającego dnia." (***), Jerzy Kronhold: "Jest tu miejsce gdzie spotykają się umarli | Profani i artyści | Meneżerie i klatwy | Wampiry dialektyki" (Morderca); w dramacie: Stanisław Wyspiański: "Rośnie życie: | Czyli marą Wy widmową, | czyliś Waść jest upiór grobów, | czy ty próchno, czy ty czarem, | żeś ze słowem przyszedł starem" (Wesele), S. I. Witkiewicz: "Pracujcie dalej - jeszcze nie czas. Ja zmienię się kiedyś w wampirzycę, która wypuści z klatek wszystkie monstra świata." (Szewcy); w prozie: A. Swiętochowski: "Tych jednak zgniecie nieubłagana logika wypadków, która... spędza z kolei narodu wywleczone z feudalnych grobów upiory" (Praca u podstaw); Andrzej Szczypiorski "[Monika] Była piękna, mądra, dobra. Był przy niej nikim. (...) Potępionym upiorem.", "[Steckler] Wyrzucony poza krąg cywilizacji (...), skazany na długą wegetację... pozostał już tylko bezmyślnym upiorem, poza sferą moralnych ocen i wyborów. " (Początek); Tadeusz Konwicki "Nami i całym światem rządzi biuro polityczne upiorów, jaczejka widm, czerewzyczajka grzesznych trucheł Stalina, Dzierżyńskiego, Zdanowa, Berii i tych pozstałych skrytych w mroku cmentarnym." (Mała apokalipsa). Wiersze: Aleksander Chodźko "Upiór", Władysław Orkan "Upiór", Alicja Rybałko "Wiersz o upiorze" (Poezja polska. Antologia Tysiąclecia III 199), Jerzy Ficowski "Ja upiór" (Twórcz. 2004/4,3-5), Tomasz Różycki "Upiór" (1997), Jan Brzechwa "Upiór czasów" (Szpilki 55/17,5), Andrzej Niemojewski "Upiory kopalni", J. Haszek "Ballada o upiorze wyborcy" (Nowa Kult. 57/3,3), Henryk Bardijewski "Opowiadanie pijanego upiora" (Szpilki 57/6,5), Stefan Ożga-Michalski "Upiór złego króla" (Orka 57/17,5), Leon Pasternak "Upiór biur" (Tryb. lit. 58/29,2), Jerzy Siewierski "Upiór" (Kierunki 82/18,8), Hanna Ułasiuk "Zmory i upiory" (Rzeczywistość 88/33,16). Powieść A. Marczyńskiego "Upiory Atlantyku", opow. Ewa Snihur "Jeden uśmiech wampira" (NFant. 2003/11,35-6). Do u. nawiązuje tytuł art. Artura Sandauera "Upiory, półsen, muzyka. (Rzecz o Józefie Czechowiczu)" (ML 1969/2,65), A. A. Iljuszina "Poet i upyr (U 150-letiju co dnja smerti A. I. Poleżaeva)" (Sovetskoje Slavjanovedenije 1988 / 2), M. Szpakowskiej "Strukturalizm i upiory" (LŚ 1975/1), K. Wolickiego "Wampir socjalizmu" (Znak 1999/7), A. Rzepy "Wampiry nowego świata" (Opcje 1995/3), J. J. Jadackiego "Słowa upiory: o potrzebie dezideologizacji wydawnictw słownikowych" (Vestnik chark. Politech. Univ., Charkov 1994/19, 128-34), C. Lewanowicza "Po co komu te stare wampiry?: Czy Francja rozliczyła się z Vichy?" (Tyg. Pow. 1997/44,6); tytuł książki "Upiory rewolucji" G. Herlinga-Grudzińskiego (Lublin 1992) i in. Obrazy: Józef Ryszkiewicz "Rycerz - upiór" (TI 1904/717), M. E. Andriolli "Upiór" (Kł. 1874/404), Wojciech Weiss "Upiór na wierzbie" (1899).

BIBLIOGRAFIA Jarosław Kolczyński, Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoni (strzydze), Etnografia Polska 2003/1-2; Łukasz Kossowski, "Upiór na wierzbie". Wokół obrazu Wojciecha Weissa, "Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego:", 17, Kielce 1993, 33-43; Artur Maciorowski, Redefining the word vampire in the context of modern pop-culture or "dead and loving it", [w:] Language and culture: Establishing foundations for antropological linguistics, Białystok 2004, s. 295-300; Bartosz Marcińczak, Upiór w Nowych Atenach Benedykta Chmielowskiego i Diable w swojej postaci Jana Bohomolca, "Literatura Ludowa", nr 3 (49) / 2005; Czesław Robotycki, Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów, "Polska Sztuka Ludowa". 1992 / 3-4; W. Solecki, Wąpierze, wypiory, strzygonie. (Zjawisko wampiryzmu w literaturze XVII-XIX w.), "Kultura" 1989 (5), nr 44; K. Stachowski, Wampir na rozdrożu. Etymologia słowa upiór ~ wampir w językach słowiańskich, "Rocznik Slawistyczny: LV, Kraków 2005, 73-92;

Pokrewne hasła: Mitologia słowiańska


LINKI:
Artykuły - Mit Wampiryczny
WAMPIROLOGIA
Wszystko o Wampirach... - Wampiry w wierzeniach ludowych
Wampiry i upiory
Zjawiska Paranormalne
Vampire Zone
Wampiry i wampiryzm
ŁUKASZ MAURYCY STANASZEK , WAMPIRY
WAMPIRY
Wampir w językach i wyobrażeniach różnych kultur
Marcin Pustkowski, Wampir czy porfiria?
WAMPIRY
Wampir - Pudelsi
Kazik - Wampir z Bytomia
Tadeusz Miciński - Wampir
Charles Baudelaire - Wampir
Wampiry - Artykuł seksisty Valaraukara...
Kosciol.pl - Wampiry i religia
Wampiry w wierzeniach ludowych
Rodzaje wampirów
Wampiry w swiecie Andrzeja Sapkowskiego
Mit wampira w popkulturze
Magda Drabikowska (Morgaina), Kobiece wampiry w literaturze grozy

Copyright © 2005 by Mitencyklopedia - All rights reserved.