O STRONIE | INFORMACJA | MAPA STRONY | KSIĘGA GOŚCI | FORUM | LINKI | KONTAKT | SUBSKRYPCJA
      

  
 Co nowego
 Galeria
 Literatura
 Artykuły
 Recenzje
 Biogramy
 Wywiady
 Bibliografia
 Redakcja

Poleć naszą stronę |

Muzy

gr. Μουσαι, łac. Musae, dosł. 'mieszkanki gór', wymieniane w "Teogonii" Hezjoda; 3, 7 lub 9 sióstr, córki Mnemosyny i Zeusa, lub Uranosa i Gai, albo córki Harmonii, noszące imiona: Kalliope, Klio, Polhymnia (Polyhymnia), Euterpe, Terpsychora, Erato, Melpomene, Talia i Urania. Występują w orszaku Apollona; ich siedzibą była góra Helikon w Beocji i Parnas w Fokidzie, gdzie wyobrażano je śpiewające nad źródłem Hippokrene. Występują w micie o pokonaniu Pieryd - muz z Tracji, które pokonane przez nie, zostały następnie przemienione w sroki; w micie o weselu Tetydy i Peleusa i in. W Rzymie nazywano je: 'dziewięć cór siostrzanych Jowisza', w Grecji 'świetne Zeusa córki', 'zwieńczone fiołkami', thoúrides nýmphai 'szalone nimfy'; Pierydy, M. Pierydzkie 'Pochodzące z Pierii' (gdzie ustalił się ich skład w liczbie 9), Pimpleje (od góry i źródła Pimples w Pierii), Libetrydy (od gór w Pierii; na Chios Muzy nazywano Mnejami. Spełniały funkcje boskich pieśniarek, które swoją muzyką miały rozweselać Zeusa i resztę bogów, były też opiekunkami wymowy, sztuki przekonywania, mądrości, historii, matematyki, astronomii. M. czczono też czasami jako nimfy źródeł. Miały towarzyszyć królom, poddając im słowa, obdarowując ich łagodnością i in. Opiekowały się poszczególnymi dziedzinami sztuki i nauki: Kalliope - poezją epiczną, Klio - historią, Pohymnia - pantomimą, Euterpe - poezją liryczną i grą na aulosie, Terpsychora - poezją lekką i tańcem, Erato - liryką chóralną, Melpomene - tragedią, Talia - komedią, a Urania - astronomią. Poetkę np. zwano 'pszczółką/pszczołą Muzy', 'pszczołą muz zbierającą kwiaty' (E LXV: 198); wyrażenie 'zrywać pieśń z ogrodu różnych muz' oznaczało pisać poezję miłosną, 'mądre słowa Pieryd' - pieśń, historia; 'napić z czystych wód ... Muz' - otrzymać natchnienie; 'przezwyciężyć trudy Muzy' - znaczyło 'udoskonalić formę wiersza', 'narzędzie świętych Muz' - żartobliwie o księgach, 'być wychowanym przez Muzy' - znaczyło: zdobyć wykształcenie, epitet 'dziesiąta Muza', 'jedna z Muz pierydzkich' - nadawano np. zmarłym utalentowanym poetkom/aktorkom itp., Homera zw. "światłem Muz". Ośrodki kultu: świątynia Klio w Amfipolis, źródła Kastalia na g. Parnas k. Delf, i Hippokrene na g. Helikon (Beocja), i święte gaje; od gr. zwyczaju nazywania 'museion' miejsc zw. z nauką wziął się m.in. wyraz muzeum. Identyfikowane z rzym. Kamenami. Wzmianki o M. w poezji m.in. u: Macieja Kazimierza Sarbiewskiego: "Gdzie, Ikarowej niepamiętna doli, | Niesiesz mnie, Muzo?" (Pochwały papieża Urbana VIII), "I wieńcem Pieryd spowiwszy skroń mile, | Bez echa sławy nie spocznę w mogile" (Do Decjusza), Daniela Naborowskiego: "Z wami na polu, Muzy, bez kłopota, | Nieznaczny starzec, dokonam żywota" (Pieśń Ad Imitationem), w anonimowej poezji stanisławowskiej: "Który tylko kraj kiedy do Muz się przyłożył, | Zaraz w nim duch ludzkiego towarzystwa ożył" (Zabawy przyjemne i pożyteczne, 15), u Józefa Andrzeja Załuskiego: "Chceszli do pikników | Muz polskich przyłączyć się, pisz wiersze moralne" (Parabołka o ośle na naszych osłów), Józefa Epifaniego Minasowicza: "jedna z Kowalskich Drużbacka | Stanie za dziewięć muz, muza sarmacka." (Elżbiety z Kowalskich Drużbackiej.... wiersz pisany roku 1752), Juliusza Słowackiego: "Ja sam na Muzę i natchnienie czekam, | I czoło moje pomarszczone noszę, | I poematu ekspozycją zwlekam" (Beniowski), Kazimiery Iłłakowiczówny: "białą szatą szeleszcząc po gruzach - | zamyślona stąpała nieśmiertelna muza" (Dwaj i muza), "powiem ci, że jeśli pokocha cię muza, | możesz pisać o wszystkim, nawet o arbuzach" (Jak i o czym pisać), Jerzego Harasymowicza: "Niech Muza w czapie winogronowej | Zaopiekuje się pisanym domem", "Na spacer trzy prowadzi pawie | W czarnych pończochach - miasta Muza" (Dom przyjaciela), "Dźwigają muzy na piersiach swoich | Pogięty wiatrem poematu szyld" (Bar Na Stawach), "pokryte kiściami winogron | tatuowane ramię Miasta | bierze Muzę do tańca" (Central Harasymowicz Park), Anny Dublińskiej: "... Lepiono z tego kościec usztywniany stalą | Po to by pod nim kwitła zakrzepnięta róża. | Czy myślałeś?... Nieważne. Muzy też tonęły | Pełnymi kolorami odpadał obraz z płótna | Strzępy lnu..." (Strefa ciszy), Mariana Piechala: "Każda z dziewięciu muz | z Helikonu | służyć mi dawniej | była gotowa, | dzisiaj z ich kilku strun | zestrojona | to moja istność | Apollinowa" (Istność), Johna Berrymana: "Dostojnie, w samotności wzrastała moja Muza" (Obrazki z Elspeth; przeł. Piotr Sommer), Mariny Cwietajewej: "I z tym, poeto, się licz, | że oprócz owych ochów i achów | Nie ma twa Muza - nic." (Mowa), Janko Polić Kamova: "Patrz, słyszę słowa poety i kłamstwa o smutnych nutach; | zatruta jest muza narodów i martwym składa hymny" (Finał), Osipa Mandelsztama: "Wyjdźmy stąd, póki widzowie-szakale | Jeszcze nie przyszli, by rozszarpać Muzę!" ("Ja nie zobaczę znamienitej Fedry..., tł. Paweł Hertz), Tin Ujevića: "...szczęśliw, kto o nich się dowie; | (...) kto spotka Muzy smutku, Muzy urzeczenia" (Nasze rusałki, tł. Leopold Lewin, Tadeusz Nowak), J. Lechonia: "Kto jest ten mały człowiek, co w ognistym deszczu | Śród murów, co się walą, jako posąg stoi? | O to imię Tragicznej zapytaj się Muzy!" (Pieśń o Stefanie Starzyńskim), Juliana Tuwima: "Nad niebiosami twego miastreczka | Za pulchną Muzą śpiewając, płynę" (Muza), Czesława Miłosza: "Uczy się czytać długowłosa Muza (...) | I wie już odtąd, co poezją nie jest." (Traktat Poetycki), K. I. Gałczyńskiego: "Siostry zwycięskie, rówieśne, | jesteśmy siostrami waszymi. | Bo nowe Muzy jesteśmy: | Pracujemy, śpiewamy, tańczymy." (skecz "Muzy"), Anatola Sterna: "Muzy! straszliwe! drżały febrycznie | z oczu ciekła im ropa z ust ślina cuchnąca | dopadły mnie szarpały z wściekłością na strzępy | podrzucały mnie na brudnym prześcieradle | aż pod krzeminie gwiazd" (Tworzenie wierszem), Arianny Nagórskiej: "plus-minus WP-blues | EN RP Oberek | muzyka muz" (Sabat wariatów swojskich, Twórcz. 4/1995), Bogdana Brzezińskiego: "Muzo! Skrzydlate poddaj słowa, | Bym mógł opiewać Dni Krakowa!", "Więc Muzo! Na Helikon wróć, | Nie chcę humoru ludziom psuć!" (Oda na 'Dni Krakowa'); wzmianki o poszczególnych M. np. u: Adama Naruszewicza: "Czyliż w serdecznej wytłoczone cieśni | Lać będziesz zawsze, lacka Melpomeno, | Łzy..." (Na powrót senatorów), Aleksandra Puszkina: "Czy znów się pieśń odezwie słodka? | Czy znów rozjaśni mi wieczory | Polot rosyjskiej Terpsychory?" (Eugeniusz Oniegin, przeł. A. Ważyk), "gdzie namiętnością wrząca | Przeciągle Melpomena wyje. | Gdzie błyska szychem jej opończa | I nikt oklaskó już nie bije. | Gdzie Talia cicho sobie drzemie [...] | Gdzie tylko wdzięki Terpsychory | Podziwia młode widzów plemię" (Eugeniusz Oniegin, przeł. A. Ważyk), J. Lechonia: "Kto jest ten mały człowiek, co w ognistym deszczu | Śród murów, co się walą, jako posąg stoi? | O to imię Tragicznej zapytaj się Muzy!" (Pieśń o Stefanie Starzyńskim), "Patrzę, jako powoli obraca się scena | I zamiast tych straconych przychodzą: Erato | Kalliope, Polihymnia, Talia, Melpomena" (Plato), K. Iłłakowiczówny: "Więc walą się stosy, | garść żołdaka muz dziewięć wywleka za włosy: | Euterpe z Polihymnią, Clio z Melpomeną..." (Rogalin), K. I. Gałczyńskiego: "Przyzywam ciebie, Euterpe, | przyzywam ciebie, Muzo miła." (Na Nowy Rok pijmy grape-fruitowy sok), Janusza Bogdana Roszkowskiego: "Gdy pęknie serce, Polihymnio, | i stanie się oddechem dzwonów; | niech wiecznie bije: we mnie, przy mnie, | w kielichach uskrzydlonych tonów." (Dzwony), Czesława Miłosza: "szedłem przez las dębowy | Dziwiąc się, że muza moja, Mnemozyne, | Nic nie ujęła mojemu zdziwieniu." (Sroczość), Włodzimierza Słobodnika: "Melpomena | Gwiazdami nut oświetla swe ogrody | I tyradami brzmi wysoka scena." (Duch tragedii), Léo Ferré: "Lubieżniku , | dwunożny gwałcicielu liry, | wykastrowany małżonku Polihymni" (Poeto, pokaż papiery!..., przeł. M. Miszalski), Handrija Zejlera: "Serbska Klio nowe miana | W pamięć naszą śle; | Rzesza Serbów niezłamana | Nie poddaje się!" (Serbow narodny spew, przeł. Leon Bazylow), Jakuba Šewčika: "Niech ci teraz starość słodzi swą piosenką | to dziewczątko, któreś we mnie ty zrodziła, | twoje dzieło: ta łużycka moja muza." (Mojej matce, przeł. Aleksander Baumgardten); w prozie: Juliusz Mien: "Muza romantyczna już od dawna skonała. Wiktor Hugo, położył nad jej grobem realistyczny kamień..." (Obraz współczesnej literatury francuskiej, BW 1881/1,33). Przykłady wierszy: Aleksander Puszkin "Muza", Stanisław Swen Czachorowski "Muza erotyku", Czesław Janczarski "Muza", Stanisław Baliński "Muza wojny", Wł. Słobodnik "Muza" (Tryb. lit. 59/14,3), Antoni Madej "Muzy", Anna Achmatowa "Muza", Józef Ratajczak "Muza" (Odra 80/12,64-5), M. Jastrun "Muza" (Nowa Kult. 59/29,1), D. Künstler-Langner "Muzy" (Metafora 90-91/6-8,77), A. Achmatowa "Muza" (LŚ 91/2,283), Janusz Saller "Muzy" (Nowy Świat 56/45,4), Antoni Madej "Muzy" (Kamena 56/12,9-10), Edwin Herbert "Dwie Muzy" (ŻL 54/12,1), Jan Koprowski "Erato" (Wiad. Kult. 97/37,13), Zbigniew K. Lombardo "Euterpe" (Zarzewie 59/8,11), Jerzy Hordyński "Modlitwa do Euterpe" (1955), Marta Reszczyńska-Stypińska tomik "Śmierć Euterpe" (1988) Artur Międzyrzeczki "Erato" (Tyg. Pow. 82/32,6), P. Jaworow "Kaliope" (Widnokręgi 63/12,94), Antoni Słonimski "Urania" (Nowa Kult. 60/3,1), Roman Brandstaetter "Polihymnia na Kapitolu" (Kierunki 60/51-2,4-5), Jerzy Zagórski "Muza polska" (Prz. Kult. 52/15,6), Milena Wieczorek "Muza hiszpańska", "Muza matka", "Muza gotycka" (Śląsk 2000/6,45), Nicolas Guillen "Nowa muza" (Radar 83/37,17), Milena Wieczorek "Muza rosyjska" (Arkusz 2001/1,7), Hanna Jolanta Wiśniewska "Muza nieprofesjonalna" (Poez. Dziś. 2000/11-12,82), Olga Pozdniecowa "Muza spod Moskwy" (Panorama 52/26,2), Anatol Stern "Do Muzy socjalistycznej" (Szpilki 54/30,2), Julian Przyboś "U szkolnej muzy" (Nowa Kult. 52/38,3), Antoni Słonimski "Muzy Goeringa" (Świat 56/28,20-1), L. Gorzelski "Muza grecka" (Arg. 80/29,10), Cz. Niemen "Serdeczna muza" (Poexja 82/9,16), Jarosław Trzesniewski Kwiecień "Zmyślona muza" (Lit. 86/1,25), Wojciech Lipniacki "Muza pokoju" (Kamena 55/10-12,37-8), Zygmunmt Mikulski "Muzie spokoju" (Kult. i Życie 55/43,2), J. Gardyn "Muzom" (ŻL 79/7,20), Jan Zwolecki "Muza geniusza" (Warm. i Maz. 56/17,12), Sylvia Plath "Niepokojące muzy" (Lit. 83/6,8), Eugeniusz Zarzycki "Współczesnej Muzie" (Żołn pol. 58/38,6), Horacy Safrin "O płochliwej muzie" (Odgłosy 58/2,8), Tadeusz Ross "Muzy zmyślone" (Meander 87/2-3,79), Hanna Sygidus "Muza epoki" (Mies. Lit. 87/9,26), Janusz Księski "Muza i ja" (Nowy Tor 56/41,2), Janusz Olczak "Muzy i łobuzy" (Kamena 83/14,7), Jan Mietowski "Muzy i kino" (Tryb. lit. 59/11,4), Anna Świrszczyńska, "Gaje muz" (Tyg. pow.57/38,1), Krystyna Grzybowska "Na wzgórzu Muz"(ŻL 59/13,11), Giordano Bruno, "We własnym sercu mam Górę Muz" (Arg. 84/39,10), J. B. Ożóg "Świat muzy" (Życie kult. ziemi rzesz. 56/1,14), Zygmunt Nikulski "Do muz" (Kamena 60/8,5), Antoni Kasprowicz "Inwokacja do Muzy" (Kron. 56/19,6), R. Sędzimir "Jesienne larum do muzy" (Poezja 86/6,85), Leon Pasternak "Prośba do Muzy" (Szpilki 54/13,3), Michał Bielawski "Do muzy" (Kult. i Życie 55/16,4), K. Nowosielski "Do Euterpe" (Potop 91/7,5), Jerzy Hordyński "Modlitwa do Euterpe" (ŻL 55/20,5), Karol Dusza "Do Melpomeny" (Now. Tyg. 56/8,4-5), Kazimierz Andrzej Jaworski "Do Erato" (Kamnena 56/4,28-9), Iosif Brodskij "Do Uranii" (Tyg. Pow. 88/6,1), Bohdan Albert "Odwiedziny Muzy" (Ziemia i Morze 56/5,7), Władimir Wysocki "Odwiedziny muzy" (Radar 84/28,7), Bożena Intrator "Spotkanie z muzą" (Pogranicze 2000/3,74-5), Stanisław Szydłowski "Ballada o wizycie dziewięciu Muz w wojewódzkim mieście Szczecinie" (ŻL 55/9,7), Magda Leja "Muza wisi nad głową" (Walka młodych 57/21,7), Julian Tuwim "Muza czyli kilka słów zaledwie", Zbigniew Stępek "Niektórym adoratorom muzy" (Kamena 55/3-4, 27), Stanisław Horak "Pożegnanie z muzami" (Przemiany 57/25,6), Janusz Mandau "Chwila z Muzą" (Podbeskidzie 83/5-6,10), Kazimierz Nowosielski "Muzo - przychodz" (Akcnet 2003/4,68), W. Sosnowa "Muzo ma - córko Midasa" (LŚ 91/2,286), Donald Justice "Numer telefoniczny Muzy". W sztukach plastycznych: obrazy 'Parnas' Mantegny (1497), "Królestwo Muz" Lorenzo Costy, 'Dziewięć Muz' Tintoretta (1550), "Przemiana Pieryd w sroki" Jana Piotra Norblina, "Muzy" M. Denisa (1893), Le Seur, "Klio, Eutrerpe i Talia" i in.; rzeźba "Polihymnia" A. Canovy. W muzyce np. opera "Terpsychora" G. F. Haendla (1734), opera baletowa "Les muses galantes" J.J. Rousseau (1745), balet 'Muzy' J. B. Lully'ego (1666).Do motywu M. nawiązuje m.in. tytuł art. A. Tomaszewskiego "Ulubieniec Muz wszelkich - Tadeusz Nowakowski" (Arch. Emigracji, 1998/1).

BIBLIOGRAFIA J. Brzozowski, Muzy w poezji polskiej. Dzieje toposu do przełomu romantycznego, Wrocław 1986; Tomasz Mojsik, Poetica Homerica I: Muzy, Muza czy Theos Tis? [w:] Meander, 2001 nr 3-4; Maria Nowicka, Świątynia Muz. Starożytna "Akademia Umiejętności", "Mówią Wieki" nr 3 (27), 1960; В.Н. Топоров, Μουσαι "Музы": соображения об имени и предыстория образа (к оценке фракийского вклада), "Балто-славянские этноязыковые отношения в историческом и ареальном плане", Москва 1983; Imre Trencsenyi-Waldapfel, O stosunku Hezjoda do Muz i mitów, "Euhemer" nr 6 (25), 1961; Andrzej Wójcik, Funkcja imion Muz w pieśniach Horacego [w:] Meander, 1979 nr 2; E. Zwolski, Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa 1978;

Pokrewne hasła: Mitologia grecka


Copyright © 2005 by Mitencyklopedia - All rights reserved.