Mitologia słowiańska, mitologia Słowian

jedna z mitologii indoeuropejskich, ogół wyobrażeń mitologicznych plemion Słowian (Prasłowian) do zakończenia okresu ich wspólnoty, tj. końca I tysiąclecia n.e. Charakteryzowała się zróżnicowaniem wierzeń wsch. i zach. Słowian (a przynajmniej zróżnicowaniem nomenklatury bóstw), wytworzyła też najprawdopodobniej dwa różne panteony bóstw (staroruski i połabski), mimo jednak lokalnych wariantów, zachowała najogólniejsze cechy prasłowiańskiej mitologii. Źródłami wiadomości o s. m. są: źródła archeologiczne (od VI w. n.e.), teksty pisane (od VI w.) i folklor nowożytny krajów słowiańskich.

Na czele panteonu w s.m. stało kilka bóstw wyższych, jak Perun, spełniający funkcję boga-gromowładcy, Mokosz - bogini, w której uczeni dopatrują się małżonki głównego boga, i inni. Ich potomstwem były: Jariło i Marzanna. Ważne miejsce zajmował też Swaróg - bóg ognia i kowalstwa. Dażbóg był personifikacją słońca, Chors - najprawdopodobniej księżyca. Swarożyc był blisko związany z ogniem, był być może epitetem Dażboga jako syna Swaroga. Weles był bogiem umarłych i zaświatów, który znajdował się daleko na zachodzie (za wodą), był przy tym patronem wieszczów i poetów. Innymi wymienianymi przez staroruskie teksty źródłowe bóstwami, są: Strzybog - bóg wiatru, Rod - bóg porodów, bóstwa o niejasnej funkcji - Sim i Rgieł, Trojan oraz Perepłut. Panteon połabski obejmował przede wszystkim Świętowita, Rujewita, Swarożyca, Radogosta, Triglawa, Jarowita, Prowe, Porewita, Porenuta, Pizamara, Pripegalę, Podagę, Siwę i in., których usiłuje się identyfikować ze wschodniosłowiańskimi bóstwami jako ich imiona zastępcze (lub tabuizowane). Bóstwa podawane w źródłach staropolskich to najczęściej: Nya, Marzana, Dzydzilelya, Dziewanna, Jesza, Łada, Lel, Polel, Żywie, Pogoda, Pogwizd (personifikacja wiatru); w staroczeskich wymienia się: Zelu (Zeloň), Jeseň, Klimba, Krosina, Krasatina (Krasopani) i in.

W s. m. występowały bóstwa niższe, spełniające ważną rolę w życiu człowieka, np. Rodzanice, Dola (Śreca, Usud, Sudźba) - personifikacje losu ludzkiego. Rodzanice zjawiały się przy porodach, by wróżyć o losie dziecka. Dola uosabiała indywidualny los każdego człowieka od narodzin do śmierci.

Wyobrażenia kosmogoniczne próbuje się rekonstruować na podstawie stosunkowo późnych danych (bajek, baśni, pieśni ludowych), wtórnych, przechowujących jednak ślady dawniejszych wierzeń. Wynika z tych badań, że w s. m. istniał mit o pochodzeniu świata z kosmicznego jaja (choć mógł on mieć różne warianty). Najpewniej z jaja pochodził bóg-demirug (Swaróg), odpowiedzialny za stworzenie świata. Mit o pochodzeniu ludzi nie dotrwał do czasów nowożytnych, przypuszcza się jednak, że była to opowieść o narodzinach ludzkości z ziemi, którą długo uważano za matkę-rodzicielkę. Wierzono, że człowiek przy narodzinach dostaje swoją własną dolę (sudźbę), czyli los, nadawany mu przez zjawiające się wtedy (lub wkrótce po porodzie) Rodzanice i Roda. Po śmierci natomiast dusza człowieka udawała się do nawii - krainy położonej za morzem (na ogół w postaci zwierzęcej).

W s. m. bogata i zróżnicowana była demonologia. Wyobraźnię Słowian zapełniały demony wodne, leśne, domowe, atmosferyczne itd. Leśny demon nazywał się najczęściej: leszy, leszuk, puszczewik, duch leśny, dziw; wodny - wodjany, wodnik, topielec; domowy - damawik, dworowoj, domowy duch, chatnik, skrzat itd. Lasy, pola i powietrze zaludniały wiły (samowiły, samodiwy), pokazywały się też południce, boginki, dziwożony, rusałki i in. Niebezpieczne dla żywych były nawie (nawki, mawki, miałki) - duchy zmarłych, pojawiające się wraz z zarazą i na święta zmarłych; podobnie, jak upiory (wampiry), strzygi i inne duchy. Personifikacjami chorób i boleści były: jędza (baba jaga), zmora (mara, kikimora, gniotka itp.), kołtun i inne. Należały też do nich: nocnice, płaczki (płaksy) i inne upostaciowania chorób ludzi i zwierząt. Do istot półdemonicznych zaliczały się: wilkołaki, wiedźmy i czarownice (czarownicy), którymi stawały się osoby jeszcze za życia.

BIBLIOGRAFIA Brückner Aleksander, Polska pogańska i słowiańska, Kraków 1923; Brückner Aleksander, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980; Dźwigoł Renata, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków 2004; Fontes Historiae Religionis Slavicae collegit Carolus Henricus Meyer, 2, Berolini 1931; Gieysztor Aleksander, Mitologia Słowian, Warszawa 1982, 2006; Labuda Gerard, Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, Poznań 1999; Łowmiański Henryk, Geneza politeizmu połabskiego [w:] Przegląd Historyczny, t.LXIX, z. 1, Warszawa 1978; Łowmiański Henryk, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1979; Łowmiański Henryk, Zagadnienie politeizmu słowiańskiego, Przegląd Historyczny, tom LXXV, 1984, z. 4; Moszyński Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, t.2, Warszawa 1968; Pełka Leonard J., Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987; Pełka Leonard J., Polska mitologia niższa w refleksji etnoreligioznawczej, "Przegląd Religioznawczy" 2003 / 4; Podgórscy Barbara, Adam, Encyklopedia demonów, Wrocław 2000; Podgórscy Barbara, Adam, Leksykon i antologia demonologii ludowej, Katowice 2005; Славянская мифология. Энциклопедический словар, Москва 1995; Славянские древности. Этнолингвистический словар под редакцией Н. И. Толстого, том 1, Москва 1995; том 2, Москва 1999; том 3, Москва 2004; Słupecki Leszek Paweł, Pogańska religia dawnych Słowian, Mówią Wieki, 1992 (Numer specjalny); Słupecki Leszek Paweł, Problem słowiańskich świątyń, Slavia Antiqua, t. XXXV - Rok 1994; Słupecki L. P., Slavonic Pagan Sanctuaries, Warsaw 1994; Słupecki Leszek Paweł, Słowiańskie posągi bóstw, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 1/1993;Słupecki Leszek Paweł , Wróżbiarstwo pogańskich Słowian [w:] Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, redakcja Marek Dulinicz, Lublin-Warszawa 2003; Słupecki Leszek Paweł, Wykopaliska słowiańskich świątyń, Mówią Wieki, 1991, z. 11; Słupecki Leszek Paweł, Wyrocznie pogańskich Słowian, Mówią Wieki, 1991, z. 12; Słupecki Leszek Paweł, Sanktuaria w świecie natury u Słowian i Germanów. Święte gaje i ich bogowie [w:] Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsca kultu we wczesnym średniowieczu, Spotkania Bytomskie IV, pod redakcją Sławomira Moździocha, Wrocław 2000; Strzelczyk Jerzy, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 1998, 2007; Szyjewski Andrzej, Religia Słowian, Kraków 2003; Urbańczyk Stanisław, Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław - Warszawa - Kraków 1991