O STRONIE | INFORMACJA | MAPA STRONY | KSIĘGA GOŚCI | FORUM | LINKI | KONTAKT | SUBSKRYPCJA
      

  
 Co nowego
 Galeria
 Literatura
 Artykuły
 Recenzje
 Biogramy
 Wywiady
 Bibliografia
 Redakcja

Poleć naszą stronę |

Darmowy system wymiany banerów

Mitologia grecka

jedna z mitologii ie., obejmuje kulty i wierzenia Greków, powstałe w procesie nawarstwienia się wierzeń ie. na minojskie, mykeńskie i in. wyobrażenia rel. zastane przez nich na nowych terytoriach na pocz. II tys. p.n.e. G. m. charakteryzuje się różnorodnością i bogactwem mitów, będącym wynikiem połączenia b. wielu lokalnych tradycji i kultów (attyckich, beockich, korynckich, kreteńskich, mykeńskich, tebańskich, tesalskich, trackich i in.), oraz wpływów małoazjatyckich (karyjskich, frygijskich) i orientalnych. Źródłami wiedzy o g. m. są literatura st-gr. od VIII p.n.e., inskrypcje (od XIV p.n.e.) i znaleziska archeologiczne.

Bogami poświadczonymi dla religii wczesnogreckiej są: Diwe (Dzeus), Era (Hera), Diuja (Diwija, Diwia), Posedaono (Posejdon), Drimios i Diwonusojo (Dionizos) - synowie Zeusa, Atena Potinija (Potnia, dosł. 'Pani, Władczyni'), Enyalios i Pajawo (Pajan) - bóg wojska i lecznictwa, Apaitijo (Hefajstos), Emaa (Hermes Arejas) - znani także z późniejszych czasów, i boginie: Posidaeia, Ifimedeia - towarzyszki Posejdona. Nieznane są w późniejszej religii gr. bóstwa: Perewa (Prejwa) i Mapasa. Po ustaleniu się kultu 12 bogów olimpijskich do panteonu wchodziły następujące bóstwa: Zeus, Hera, Demeter, Hestia, Atena, Artemida, Afrodyta, Apollon, Posejdon, Hefajstos, Ares, Hermes; wśród nich Zeus, Posejdon, Hades, Hera, Demeter i Hestia należały do pierwszego pokolenia bóstw olimpijskich, a Hefajstos, Dionizos, Hermes, Apollon, Atena, Ares, Afrodyta, Artemida i in. do drugiego pokolenia. Pomniejszymi bóstwami tego panteonu były córki Zeusa i Hery: Hebe i Ejlejtyja i pozostałe pomniejsze bóstwa. Do pokolenia starszych bogów zaliczani byli: Tytani i Tytanidy, w tym Prometeusz, Epimeteusz, Tetyda, Hyperion, Kronos i Rea.

W panteonie gr. istotne miejsce zajmowały bóstwa - personifikacje pojęć abstrakcyjnych i zjawisk przyrody, przy czym naczelne miejsce przysługiwało tu Uranosowi - personifikacja nieba i Ge (Gai) - uosobienie płodności i macierzyńskości, jednocześnie bogini-Ziemia. Okeanos 'Ocean/Rzeka' - bóg wody personifikował jej życiodajne siły. Personifikacje ciał niebieskich: Helios 'Słońce', Selene 'Księżyc', Eos (Heos) 'Jutrzenka'; zjawisk przyrody: Iris (Iryda) 'Tęcza', i żywiołów: Euros 'Wiatr łagodny', Kakios-Lips 'Bóg porywistego wiatru', Notos 'Bóg ciepłego wiatru', Skiron i Zefir. Hemera była dniem i światłem dziennym, Nyks 'Noc' uosabiał ciemność nocy, Ereb był bogiem ciemności, a Chaos był stanem istniejącym przed powstaniem świata, personifikował pustkę. Chronos był personifikacją czasu. Giganci byli wcieleniami nieujarzmionych i niebezpiecznych sił przyrody, pokonanymi przez bogów olimpijskich dziećmi Uranosa i Gai. Personifikacje zw. z losem i życiem człowieka: Hypnos 'Sen', Thanatos 'Śmierć', Morfeusz 'sen'; Mojry (Moirai), opiekunki losu ludzkiego: Kloto (Prządka), Lachesis (Los) i Atropos (Nieubłagana); każdy miał swoją własną Mojrę, i swoją własną Kerę - indywidualną boginię śmierci. Tyche 'Przypadek/Los', bogini sprawiedliwości Astrea (Astraia), córka Zeusa i Temidy; Nemezis / Nemesis 'Gniew bogów i kara'; Ananke - personifikacja konieczności podporządkowania się przeznaczeniu. Hebe 'Młodość' - uosabiała wieczną młodość Zeusa i Hery, Eros - miłość; Plutos/Ploutos - bogactwo, Hygeja - zdrowie. Niektóre pomniejsze bóstwa specjalizowały się w opiece nad dziedzinami działalności człowieka i etapami jego życia: Ejletyja opiekowała się rodzącymi kobietami, Muzy - nauką i sztuką, Hymenajos - obrzędami weselnymi (porywał pannę młodą do domu męża), Hymen opiekował się nowożeńcami, Talasios - małżeństwem (małżeństwo nazywano 'służbą u T.'). Persefona opiekowała się wegetacją i zmarłymi w zaświatach, Charon - demon-przewoził dusze zmarłych w Hadesie. Dużą grupę stanowiły bóstwa-personifikacje pojęć, np. Charyty (dosł 'Wdzięki') - personifikacje wdzięku i uroków życia oraz przyrody, córki Zeusa i Eurynome: Eufrozyne (Radość), Aglaja (Piękność) i Talia (Kwitnąca); Erynie: Alekto (Gniew), Tysyfone (Zemsta), Megera (Nienawiść); Gorgony: Steno (Przemoc), Euryale (Szerokowładna), Meduza (Groza); Graje: Deino (Strach), Pefredo (Osa), Enyo (Przerażenie); Hory (Pory roku): Eirene (Pokój), Eunomia (Praworządność), Dike (Sprawiedliwość) były bóstwami ładu w przyrodzie i społeczeństwie. Sofrozyne była uosobieniem rozsądku i rozwagi; Dejmos (dosł. 'trwoga') i Fobos ('strach') były pojęciami z kręgu Aresa; Eris - uosobienie waśni i niezgody; Ate - uosobienie błędu, lekkomyślności i omylności, córka Zeusa i Eris, znajdujące się w jej kręgu Litai (dosł. 'błagania') łagodziły skutki jej działania; Autolikos / Autolykos uosabiał chytrość i przebiegłość, patronował złodziejom (był zresztą synem Hermesa); Apate - personifikacja zwodniczości, Mania 'szał', Momos/Momus 'ironia, sarkazm'; Nike 'zwycięstwo', Agon personifikujący zawody, Kajros - 'stosowna chwila do podjęcia czynności' był bóstwem z kręgu Hermesa.

Według wyobrażeń kosmogonicznych g. m., pierwszy bóg Uranos powstał z Gai (Ziemi) lub z Akmona (tj. Kamienia). Po nim następują rządy jego syna Kronosa, który zdetronizował ojca przy użyciu żelaznego sierpu; tym samym sierpem został później strącony przez Zeusa, swojego najmłodszego syna. Kiedy Kronos poślubił Reę, zostało przepowiedziane że jeden z jego synów pozbawi go tronu. Dlatego połykał co roku swoje dzieci: Hestię, Demeter, Herę, Hadesa i Posejdona, jednak zamiast Zeusa dostał do połknięcia zawinięty w pieluszki kamień. Od Rei zabrali małego Zeusa kureci, którzy ukrywali go przed Kronosem na Krecie. Gdy Zeus dorósł, uratował swoje rodzeństwo i wspólnie z nim pokonał Kronosa. Zeus musiał wkrótce stawić czoła Tyfonowi - wężokształtnemu potworowi, którego zrodziła Gaja. Tyfonowi udało się początkowo obezwładnić Zeusa (zabrał mu sierp i odciął mięśnie nóg i ramion, a potem ukrył je w jaskini). Na pomoc Zeusowi przybyli jednak Hermes i Pan, i Zeus stanął ponownie do walki, powożąc rydwanem zaprzężonym w skrzydlate konie ścigał Tyfona piorunami, aż dopadł go na Sycylii i przywalił Etną.

Przykładem mitu teogonicznego jest opowieść o narodzinach Ateny. Zeus zapałał uczuciem do tytanki Metydy, którą oszczędzono po tytanomachii, i mimo że uciekała przed nim przybierając różne kształty, schwytał ją i Metyda zaszła w ciążę. Kiedy jednak dowiedział się że potomek Metydy pozbawi go tronu, zwabił ją i połknął; Atena urodziła się z jego głowy w chwili, gdy przechadzał się nad jeziorem Triton. Hermes wezwał Hefajstosa, by ten młotem zrobił w głowie Zeusa otwór - w ten sposób Atena wyskoczyła z niej w pełnym uzbrojeniu.

W g. m. ludzie powstali według rozbieżnych wersji z ziemi, która urodziła pierwszych ludzi jak najlepszy ze swych owoców; albo pierwszego człowieka z gliny ulepił Tytan Prometeusz. Według tej pierwszej wersji, pierwszy człowiek nazywał się Alalkomeneus. Według wyobrażeń o pośmiertnych losach ludzi, każda dusza po śmierci udawała się daleko na zachód i zstępowała do Tartaru, przechodząc przez wejście w gaju czarnych topoli nad rzeką Okeanos. Wręczała Charonowi - przewoźnikowi obola i brała się do wiosłowania. Na miejscu może trafić na Łąki Asfodelowe albo do Erebu. Szczęśliwcom udaje się dostać do Elizjum (Pola Elizejskie) lub nawet na Wyspy Szczęśliwe.

Do kręgu demonologii zaliczały się bóstwa morskie, jak Nereus - "Starzec morski" i ojciec 50-ciu nereid, Tryton (Triton) - trębacz Posejdona, Proteus - bóstwo morskie, Britomartis - bóg rybaków i myśliwych; Nimfy (gr. nymphai), córki Zeusa, demony sił przyrody, wśród nich: nereidy, najady, driady i hamadriady, oready; i Atlantydy, córki Atlasa, do których zaliczały się: Plejady, Hiady (bóstwa chmur deszczowych) i Hesperydy; Pandrosos i Herese - boginie rosy; liczną grupę stanowili też: Achelos - król (lub ojciec) wszystkich rzek, i bogowie poszczególnych rzek: Acheron, A(j)sopos, Alfejos, Anapos, Argos, Euenos, Eurotas, Imbrassos, Kebrenwe, Kefisos, Ojagros, Rhesos, Skamander, Strymon. Eol (Aiolos) panował nad wiatrami; demonami wiatru byli: Boreasz, Notos, Zefir i Euros. Agatodajmon (Agathodajmon) był dobrym duchem przyrody, patronem zbiorów zbóż i winnic. Pan i Priap, uosabiali męskie siły w przyrodzie, opiekowali się urodzajem, pasterstwem i płodnością. Karotrofos - były to żeńskie duchy karmiącej przyrody (pokrewne Nimfom), sylenowie i satyrowie (satyroi) - bóstwa płodności i urodzaju z orszaku Dionizosa; Kapirowie (kaberoi) - bóstwa płodności. Wczesnogr. Dopota 'Pan Domu' był ~ demonem opiekuńczym domu (lub pałacu królewskiego); do demonów zaliczali się też: Epops - bóstwo podziemne, palikowie (palikoi) - demony podziemia, bracia bliźniacy, synowie Zeusa; Hekate, duch zjawiający się na rozstajach dróg, żeńskie bóstwo magii, pokuty i zemsty; Empusa - bogini strachu z orszaku Hekate; Kureci (kouretes) bóstwa-kapłani z kręgu Rei i in.

W g. m. ważne miejsce zajmowali herosi. Największą popularność zdobyły legendy bohaterskie o herosach zrodzonych ze związków Zeusa z kobietami lub nimfami; np. Kastor i Polluks - synowie Zeusa i Ledy, tzw. Dioskurowie; Amfion i Zetos - synowie Zeusa i Antiopy; Herakles - syn Zeusa i Alkmeny; z epoki mykeńskiej: Tiriseroe - dosł. 'Potrójny Heros'; Tryptolemos - główny heros eleuzyński, król Eleusis, po śmierci sędzia w Hadesie; Achilles - syn Zeusa i Tetydy; Perseusz - syn Zeusa i Danae; Tezeusz (Theseus) - heros ateński, syn Posejdona i Aitry, Sarpedon - syn Zeusa, heros Krety; a także inni: Asklepios, Amfiaros - synowie Apollina; Dafnis - syn Hermesa; Jakchos - syn Demeter; i bohaterki: Amazonka Pentesileja, córka Aresa i in. Do pomniejszych, lokalnych herosów należeli: Akademos, Dedal, Egeusz, Erechteusz, Kefalos - herosi attyccy; Diomedes - etolski, Edyp - tebański, Kefalus - arkadyjski, Astrabakos - spartański, Eurysakes - heros Salaminy. Herosi - eponimy: Hellen - najważniejszy heros eponim, syn Deukaliona i Pyrry, mitycznych pierwszych ludzi po potopie, przodek Hellenów poprzez herosów: Dorosa (eponima Dorów), Eola (Eolów), Iona (Jonów) i Achajosa (Achajów); i lokalni herosi - eponimy poszczególnych plemion: Herakles - czczony także jako heros-eponim Heraklidów; Arkas - heros-eponim Arkadyjczyków, syn Zeusa i Kallisto; Kranaos - protoplasta i eponim Krananejczyków (=mieszkańców Attyki), i ojciec Attis, od której Attyka wzięła nazwę; Pelasgos - eponim Pelazgów; Abas - eponim Abantów i król Argos; Aon - heros beocki i syn Posejdona, eponim Aonów; Eneasz - heros trojański i eponim Eneadów; Skytes - eponim Scytów i syn Heraklesa; Fokos - eponim Fokijczyków; Sikelos - król eponim Sikuliów. Eponimy miast: Argos - eponim m. Argos; Kapys - eponim Kapui i towarzysz Eneasza; Tespios, heros-eponim m. Tespie; Jalysos - heros-eponim m. Jalysos na Rodos; Ilos - eponim i założyciel Ilionu (Troja); Kyzikos - heros-eponim m. Kyzikos; Likaon (Lykaon) - król Arkadii i syn Pelasgosa, ojciec synów - eponimów miast w Arkadii; Miletos - heros eponim m. Miletu; Salmoneus - potomek Deukaliona i Pyrry, eponim m. Salmone; Sikion (Sikyon) - założyciel i eponim m. Sykion. Eponimy krain geogr.: Tessalos (Thessalos) - eponim Tesalii; Kekroks - wężokształtny syn Gai i eponim Kekropii; Kadmos - eponim Kadmei w Beocji; Tyrrenos, eponim Tyrrheni i brat Lydosa - eponima Lidii; Tros - król Trojańczyków i eponim Troady; Hajmon, heros-eponim Hajmonii w Arkadii; Likos (Lykos), heros ateński i eponim Likii (Licji). Eponimy rodów: Ajakos - eponim rodu Ajakidów, ubóstwiony po śmierci jako sędzia w Hadesie, syn Zeusa; Akamas - eponim Akamatydów; Danaos - Danaów z Argos; Eurystenes i Prokles, za herosów-eponimów uważali ich Agiadzi i Eurypontydzi - wielkie rody; Jamos - heros-eponim rodu Jamnidów, kapłanów Zeusa w Olimpii; Labdakos - eponim rodu Labdakidów, ojciec Lajosa i dziad Edypa i wiele innych.

BIBLIOGRAFIA Banek K., Szkice o religii greckiej, Kraków 1998; Barnett Mary, Bogowie i mity Greków, Warszawa 1998; Bernhard Maria Ludwika, Historia starożytnej sztuki greckiej, t. 1, Sztuka grecka archaiczna, Warszawa 1989; Burckhardt Jacob, Polis grecka, tłum. Jerzy Roboziński [w:] Mówią wieki, 1998 nr 1 (459); Burn Lucilla, Mity greckie, przeł. Sucharski Robert A., Warszawa 1999; Chadzinikolau Nikos, Mity greckie, Poznań 1991; Chodźko-Domaniewska Aleksandra, O pierwiastkach egejskich w religii greckiej [w:] Meander, 1949 nr 9; Chodźko-Lomaniewska A., Z problemów zaświatowych religii greckiej [w:] Księga pamiątkowa Tadeuszowi Since w 70 lecie uzyskania przezeń tytułu doktora filozofii..., Wrocław 1951; Connolu Peter, Legendy Greków, Warszawa 1997; Danka Ignacy Ryszard, Pierwotny Apollo, Pajan, Helios [w:] Meander, 1971 nr 4; Danka Ignacy R., Pierwotny charakter Apollina i Artemidy. Studium na temat pochodzenia Letoidów i ich związków z innymi bogami, Wrocław 1987; Deavy Terry, Mity greckie, Warszawa 2000; Grant Michael, Kto jest kim w mitologii klasycznej, Poznań 2000; Evans Cheryl, Mity greckie, Warszawa 2005; Graves Robert, Mity greckie, przełożył Henryk Krzeczkowski, Warszawa 1967; Grimal Pierre, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1990; Jákel Siegfried, New aspects of ancient greek mythology in Homer and Hesiod - ant its revival in greek tragedy, "Eos" LXXXVI 1999; Juszczak Wiesław, Pani na żurawiach, Kraków 2002; Kaczyńska Elwira, Studia nad religią kreteńską w epoce mykeńskiej, Olsztyn 2000;Kaczyńska E. , Witczak K. T., Studia nad religią kreteńską w epoce mykeńskiej, "DO-SO-MO", 2 (2000), 1-60; Kerenyi Kroly, Mitologia Greków, Warszawa 2002; Kreyser Krystyna, Śladami mitów starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1992; Kostuch Lucyna, Formy obecności bóstw opiekuńczych wojny w militarnych przedsięwzięciach starożytnego świata Grecji i Rzymu, "Zesz. Nauk. UJ Stud. Rel" 36 (2003), 37-64; Kupis Bogdan, Historia religii w starożytnej Grecji, Warszawa 1989; Kotłowski Grzegorz, Religia w Mylasach - hellenistycznym mieście karyjskim, "Meander", 1998 nr 4; Lengauer Włodzimierz, Religijność starożytnych Greków, Warszawa 1994; Lengauer Włodzimierz, Wierzenia "polis" a wierzenia Hellenów, "Przegląd Historyczny", 1998, z. 3, 443-452; Lengauer Włodzimierz, Z problematyki badań nad religią starożytnych Greków, "Wiad. Hist.", 1994 nr 3, 135-142; Markowska Wanda, Mity greckie, Warszawa 1955; Mikołajczak Aleksander Wojciech, Grecja bogów i herosów, Wrocław 2000; Nowicka Maria, Z dziejów malarstwa greckiego i rzymskiego, Warszawa 1988; Oświęcimski Stefan, Zeus daje tylko znak, Apollo wieszczy osobiście. Starożytne wróżbiarstwo greckie, Wrocław 1989; Otto Walter Friedrich, Teofania. Duch religii starogreckiej, przeł. Jerzy Prokopiuk, Poezja nr 12 (274) / 1988; Piechowski Jerzy, Symbol i mit starożytnej Grecji, Warszawa 1995; Pinsent John, Mitologia grecka, przeł. Jadwiga Piątkowska, Kraków 1990; Podbielski Henryk, Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda, Lublin 1978;Pouzadoux Claude, Mity i legendy greckie, Bielsko - Biała 1997; Rachet G., Słownik cywilizacji greckiej, Katowice 1998; Rolandi Silvia Brenna, Bogowie i herosi Olimpu, Wrocław 2000; Romani Silvia, Mity greckie, Warszawa 2003; Schmidt Joel, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Katowice 1997; Srokowski Stanisław, Mity greckie, Wrocław 1995; Stabryła Stanisław, Mitologia dla dorosłych: bogowie, herosi, ludzie, Warszawa, Kraków 1995; Stabryła Stanisław, Słownik szkolny: mitologia grecka i rzymska, Warszawa 1994; Stefański Witold, Le panthéon e la lumiere de la théorie de Dumezil, "Eos" LXXXI 1993; Śmieszek Antoni, Trzej bogowie greccy pochodzący z Azji Mniejszej [w:] Rocznik Orientalistyczny, t. III (1925), Lwów 1927; Świderkówna Anna, Bogowie zeszli z Olimpu: bóstwo i mit w greckiej literaturze świata hellenistycznego, Warszawa 1991; Tetter Jan, Słownik postaci mitologicznych oraz najważniejszych pojęć związanych z mitologią Greków i Rzymian, Warszawa 1999; Trzcionkowski Lech, KRJOE dla Hermesa: z kalendarza obrzędowego demu Erchia, cz. 1-2, Roczniki Humanistyczne., 1995 z. 3, 1999 z 3; Trzcionkowski Lech, "Leviticus" po grecku. Kalendarz obrzędowy z demu Erchia [w:] Mówią wieki, 1998 nr 9 (467); Urij V., Mity i ludzie Olimpii, Warszawa 1989; Vegetti Mario, Człowiek grecki i bogowie, przełożył Łukasz Niesiołowski [w:] Mówią wieki, 2000 nr 1; Vernant Jean-Pierre, Mit i religia w Grecji starożytnej, przeł. Krzysztof Środa, Warszawa 1998; Vernant Jean-Pierre, Mity greckie czli świat, bogowie, ludzie, przeł. Justyna Łukaszewicz, Wrocław 2002; Vernant Jean-Pierre, Źródła myśli greckiej, Gdańsk 1996; Węcowski Marek, Czy Grecy byli narodem? [w:] Mówią wieki, 1994 nr 5 (420); Węcowski Marek, Olimp Homera, czyli wymyślanie bogów [w:] Mówią wieki, 2000 nr 2; Marek Winiarczyk, Mit w Grecji antycznej [w:] Meander, 1997 nr 5; Winiarczyk Marek, Religia polis greckiej [w:] Meander, 2001 nr 3-4; Winiarczyk Marek, Wpływ Bliskiego Wschodu na kulturę Grecji archaicznej (750-650 r. przed Chr.) [w:] Meander, 2001 nr 1-2; Wipszycka Ewa, Obrzędy religijne starożytnych Greków [w:] Mówią wieki, 1987 nr 10; Witczak Krzysztof Tomasz, Komponent indoeuropejski w religii greckiej [w:] Meander, 1997 nr 1; Witczak K. T., Minojska Wielka Bogini - istniała czy nie?, "Do-SO-MO" 2000 (1), 37-51; Witczak Krzysztof Tomasz, Mit o boskich bliźniętach w nowym oświetleniu [w:] Meander, 1995 nr 9-10; Witczak Krzysztof Tomasz, Quaestiones mycenaeae. I. Przedgrecka bogini Ma-pa-sa a homerycka Μαρπησσα [w:] Meander, 1991 nr 7-8; Witczak Krzysztof Tomasz, Quaestiones mycenaeae. II. Partnerstwo bóstw męskich i żeńskich w religii Greków mykeńskich [w:] Meander, 1992 nr 9-10; Wójtowicz H., Modlitwa w religii greckiej, "Tarnowskie Studia Teologiczne", 8 (1981); Zamarovský Vojtech, Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej, tłum. Jacek Illg, Lucyna Spyrka, Joanna Wania, Warszawa 2003; Zieliński Tadeusz, Szkice antyczne, wybór Andrzeja Biernackiego, Warszawa 1971; Zwolski Edward, Religia i polityka w Grecji. Na marginesie pięciu rozpraw o tyranii greckiej [w:] Świat antyczny, Warszawa 1988


Powiązane dokumenty: Heinrich Heine, Bogowie Grecji, Lucjan Rydel, z cyklu "Sonety mitologiczne"
LINKI:































Mitologia grecka


Mitologia Classica






















Copyright © 2005 by Mitencyklopedia - All rights reserved.