Poleć naszą stronę |

Mitologia grecka

Bogami poświadczonymi dla religii wczesnogreckiej są: Diwe (Dzeus), Era (Hera), Diuja (Diwija, Diwia), Posedaono (Posejdon), Drimios i Diwonusojo (Dionizos) - synowie Zeusa, Atena Potinija (Potnia, dosł. 'Pani, Władczyni'), Enyalios i Pajawo (Pajan) - bóg wojska i lecznictwa, Apaitijo (Hefajstos), Emaa (Hermes Arejas) - znani także z późniejszych czasów, i boginie: Posidaeia, Ifimedeia - towarzyszki Posejdona. Nieznane są w późniejszej religii gr. bóstwa: Perewa (Prejwa) i Mapasa. Po ustaleniu się kultu 12 bogów olimpijskich do panteonu wchodziły następujące bóstwa: Zeus, Hera, Demeter, Hestia, Atena, Artemida, Afrodyta, Apollon, Posejdon, Hefajstos, Ares, Hermes; wśród nich Zeus, Posejdon, Hades, Hera, Demeter i Hestia należały do pierwszego pokolenia bóstw olimpijskich, a Hefajstos, Dionizos, Hermes, Apollon, Atena, Ares, Afrodyta, Artemida i in. do drugiego pokolenia. Pomniejszymi bóstwami tego panteonu były córki Zeusa i Hery: Hebe i Ejlejtyja i pozostałe pomniejsze bóstwa. Do pokolenia starszych bogów zaliczani byli: Tytani i Tytanidy, w tym Prometeusz, Epimeteusz, Tetyda, Hyperion, Kronos i Rea.

W panteonie gr. istotne miejsce zajmowały bóstwa - personifikacje pojęć abstrakcyjnych i zjawisk przyrody, przy czym naczelne miejsce przysługiwało tu Uranosowi - personifikacja nieba i Ge (Gai) - uosobienie płodności i macierzyńskości, jednocześnie bogini-Ziemia. Okeanos 'Ocean/Rzeka' - bóg wody personifikował jej życiodajne siły. Personifikacje ciał niebieskich: Helios 'Słońce', Selene 'Księżyc', Eos (Heos) 'Jutrzenka'; zjawisk przyrody: Iris (Iryda) 'Tęcza', i żywiołów: Euros 'Wiatr łagodny', Kakios-Lips 'Bóg porywistego wiatru', Notos 'Bóg ciepłego wiatru', Skiron i Zefir. Hemera była dniem i światłem dziennym, Nyks 'Noc' uosabiał ciemność nocy, Ereb był bogiem ciemności, a Chaos był stanem istniejącym przed powstaniem świata, personifikował pustkę. Chronos był personifikacją czasu. Giganci byli wcieleniami nieujarzmionych i niebezpiecznych sił przyrody, pokonanymi przez bogów olimpijskich dziećmi Uranosa i Gai. Personifikacje zw. z losem i życiem człowieka: Hypnos 'Sen', Thanatos 'Śmierć', Morfeusz 'sen'; Mojry (Moirai), opiekunki losu ludzkiego: Kloto (Prządka), Lachesis (Los) i Atropos (Nieubłagana); każdy miał swoją własną Mojrę, i swoją własną Kerę - indywidualną boginię śmierci. Tyche 'Przypadek/Los', bogini sprawiedliwości Astrea (Astraia), córka Zeusa i Temidy; Nemezis / Nemesis 'Gniew bogów i kara'; Ananke - personifikacja konieczności podporządkowania się przeznaczeniu. Hebe 'Młodość' - uosabiała wieczną młodość Zeusa i Hery, Eros - miłość; Plutos/Ploutos - bogactwo, Hygeja - zdrowie. Niektóre pomniejsze bóstwa specjalizowały się w opiece nad dziedzinami działalności człowieka i etapami jego życia: Ejletyja opiekowała się rodzącymi kobietami, Muzy - nauką i sztuką, Hymenajos - obrzędami weselnymi (porywał pannę młodą do domu męża), Hymen opiekował się nowożeńcami, Talasios - małżeństwem (małżeństwo nazywano 'służbą u T.'). Persefona opiekowała się wegetacją i zmarłymi w zaświatach, Charon - demon-przewoził dusze zmarłych w Hadesie. Dużą grupę stanowiły bóstwa-personifikacje pojęć, np. Charyty (dosł 'Wdzięki') - personifikacje wdzięku i uroków życia oraz przyrody, córki Zeusa i Eurynome: Eufrozyne (Radość), Aglaja (Piękność) i Talia (Kwitnąca); Erynie: Alekto (Gniew), Tysyfone (Zemsta), Megera (Nienawiść); Gorgony: Steno (Przemoc), Euryale (Szerokowładna), Meduza (Groza); Graje: Deino (Strach), Pefredo (Osa), Enyo (Przerażenie); Hory (Pory roku): Eirene (Pokój), Eunomia (Praworządność), Dike (Sprawiedliwość) były bóstwami ładu w przyrodzie i społeczeństwie. Sofrozyne była uosobieniem rozsądku i rozwagi; Dejmos (dosł. 'trwoga') i Fobos ('strach') były pojęciami z kręgu Aresa; Eris - uosobienie waśni i niezgody; Ate - uosobienie błędu, lekkomyślności i omylności, córka Zeusa i Eris, znajdujące się w jej kręgu Litai (dosł. 'błagania') łagodziły skutki jej działania; Autolikos / Autolykos uosabiał chytrość i przebiegłość, patronował złodziejom (był zresztą synem Hermesa); Apate - personifikacja zwodniczości, Mania 'szał', Momos/Momus 'ironia, sarkazm'; Nike 'zwycięstwo', Agon personifikujący zawody, Kajros - 'stosowna chwila do podjęcia czynności' był bóstwem z kręgu Hermesa.

Według wyobrażeń kosmogonicznych g. m., pierwszy bóg Uranos powstał z Gai (Ziemi) lub z Akmona (tj. Kamienia). Po nim następują rządy jego syna Kronosa, który zdetronizował ojca przy użyciu żelaznego sierpu; tym samym sierpem został później strącony przez Zeusa, swojego najmłodszego syna. Kiedy Kronos poślubił Reę, zostało przepowiedziane że jeden z jego synów pozbawi go tronu. Dlatego połykał co roku swoje dzieci: Hestię, Demeter, Herę, Hadesa i Posejdona, jednak zamiast Zeusa dostał do połknięcia zawinięty w pieluszki kamień. Od Rei zabrali małego Zeusa kureci, którzy ukrywali go przed Kronosem na Krecie. Gdy Zeus dorósł, uratował swoje rodzeństwo i wspólnie z nim pokonał Kronosa. Zeus musiał wkrótce stawić czoła Tyfonowi - wężokształtnemu potworowi, którego zrodziła Gaja. Tyfonowi udało się początkowo obezwładnić Zeusa (zabrał mu sierp i odciął mięśnie nóg i ramion, a potem ukrył je w jaskini). Na pomoc Zeusowi przybyli jednak Hermes i Pan, i Zeus stanął ponownie do walki, powożąc rydwanem zaprzężonym w skrzydlate konie ścigał Tyfona piorunami, aż dopadł go na Sycylii i przywalił Etną.

Przykładem mitu teogonicznego jest opowieść o narodzinach Ateny. Zeus zapałał uczuciem do tytanki Metydy, którą oszczędzono po tytanomachii, i mimo że uciekała przed nim przybierając różne kształty, schwytał ją i Metyda zaszła w ciążę. Kiedy jednak dowiedział się że potomek Metydy pozbawi go tronu, zwabił ją i połknął; Atena urodziła się z jego głowy w chwili, gdy przechadzał się nad jeziorem Triton. Hermes wezwał Hefajstosa, by ten młotem zrobił w głowie Zeusa otwór - w ten sposób Atena wyskoczyła z niej w pełnym uzbrojeniu.

W g. m. ludzie powstali według rozbieżnych wersji z ziemi, która urodziła pierwszych ludzi jak najlepszy ze swych owoców; albo pierwszego człowieka z gliny ulepił Tytan Prometeusz. Według tej pierwszej wersji, pierwszy człowiek nazywał się Alalkomeneus. Według wyobrażeń o pośmiertnych losach ludzi, każda dusza po śmierci udawała się daleko na zachód i zstępowała do Tartaru, przechodząc przez wejście w gaju czarnych topoli nad rzeką Okeanos. Wręczała Charonowi - przewoźnikowi obola i brała się do wiosłowania. Na miejscu może trafić na Łąki Asfodelowe albo do Erebu. Szczęśliwcom udaje się dostać do Elizjum (Pola Elizejskie) lub nawet na Wyspy Szczęśliwe.

Do kręgu demonologii zaliczały się bóstwa morskie, jak Nereus - "Starzec morski" i ojciec 50-ciu nereid, Tryton (Triton) - trębacz Posejdona, Proteus - bóstwo morskie, Britomartis - bóg rybaków i myśliwych; Nimfy (gr. nymphai), córki Zeusa, demony sił przyrody, wśród nich: nereidy, najady, driady i hamadriady, oready; i Atlantydy, córki Atlasa, do których zaliczały się: Plejady, Hiady (bóstwa chmur deszczowych) i Hesperydy; Pandrosos i Herese - boginie rosy; liczną grupę stanowili też: Achelos - król (lub ojciec) wszystkich rzek, i bogowie poszczególnych rzek: Acheron, A(j)sopos, Alfejos, Anapos, Argos, Euenos, Eurotas, Imbrassos, Kebrenwe, Kefisos, Ojagros, Rhesos, Skamander, Strymon. Eol (Aiolos) panował nad wiatrami; demonami wiatru byli: Boreasz, Notos, Zefir i Euros. Agatodajmon (Agathodajmon) był dobrym duchem przyrody, patronem zbiorów zbóż i winnic. Pan i Priap, uosabiali męskie siły w przyrodzie, opiekowali się urodzajem, pasterstwem i płodnością. Karotrofos - były to żeńskie duchy karmiącej przyrody (pokrewne Nimfom), sylenowie i satyrowie (satyroi) - bóstwa płodności i urodzaju z orszaku Dionizosa; Kapirowie (kaberoi) - bóstwa płodności. Wczesnogr. Dopota 'Pan Domu' był ~ demonem opiekuńczym domu (lub pałacu królewskiego); do demonów zaliczali się też: Epops - bóstwo podziemne, palikowie (palikoi) - demony podziemia, bracia bliźniacy, synowie Zeusa; Hekate, duch zjawiający się na rozstajach dróg, żeńskie bóstwo magii, pokuty i zemsty; Empusa - bogini strachu z orszaku Hekate; Kureci (kouretes) bóstwa-kapłani z kręgu Rei i in.

W g. m. ważne miejsce zajmowali herosi. Największą popularność zdobyły legendy bohaterskie o herosach zrodzonych ze związków Zeusa z kobietami lub nimfami; np. Kastor i Polluks - synowie Zeusa i Ledy, tzw. Dioskurowie; Amfion i Zetos - synowie Zeusa i Antiopy; Herakles - syn Zeusa i Alkmeny; z epoki mykeńskiej: Tiriseroe - dosł. 'Potrójny Heros'; Tryptolemos - główny heros eleuzyński, król Eleusis, po śmierci sędzia w Hadesie; Achilles - syn Zeusa i Tetydy; Perseusz - syn Zeusa i Danae; Tezeusz (Theseus) - heros ateński, syn Posejdona i Aitry, Sarpedon - syn Zeusa, heros Krety; a także inni: Asklepios, Amfiaros - synowie Apollina; Dafnis - syn Hermesa; Jakchos - syn Demeter; i bohaterki: Amazonka Pentesileja, córka Aresa i in. Do pomniejszych, lokalnych herosów należeli: Akademos, Dedal, Egeusz, Erechteusz, Kefalos - herosi attyccy; Diomedes - etolski, Edyp - tebański, Kefalus - arkadyjski, Astrabakos - spartański, Eurysakes - heros Salaminy. Herosi - eponimy: Hellen - najważniejszy heros eponim, syn Deukaliona i Pyrry, mitycznych pierwszych ludzi po potopie, przodek Hellenów poprzez herosów: Dorosa (eponima Dorów), Eola (Eolów), Iona (Jonów) i Achajosa (Achajów); i lokalni herosi - eponimy poszczególnych plemion: Herakles - czczony także jako heros-eponim Heraklidów; Arkas - heros-eponim Arkadyjczyków, syn Zeusa i Kallisto; Kranaos - protoplasta i eponim Krananejczyków (=mieszkańców Attyki), i ojciec Attis, od której Attyka wzięła nazwę; Pelasgos - eponim Pelazgów; Abas - eponim Abantów i król Argos; Aon - heros beocki i syn Posejdona, eponim Aonów; Eneasz - heros trojański i eponim Eneadów; Skytes - eponim Scytów i syn Heraklesa; Fokos - eponim Fokijczyków; Sikelos - król eponim Sikuliów. Eponimy miast: Argos - eponim m. Argos; Kapys - eponim Kapui i towarzysz Eneasza; Tespios, heros-eponim m. Tespie; Jalysos - heros-eponim m. Jalysos na Rodos; Ilos - eponim i założyciel Ilionu (Troja); Kyzikos - heros-eponim m. Kyzikos; Likaon (Lykaon) - król Arkadii i syn Pelasgosa, ojciec synów - eponimów miast w Arkadii; Miletos - heros eponim m. Miletu; Salmoneus - potomek Deukaliona i Pyrry, eponim m. Salmone; Sikion (Sikyon) - założyciel i eponim m. Sykion. Eponimy krain geogr.: Tessalos (Thessalos) - eponim Tesalii; Kekroks - wężokształtny syn Gai i eponim Kekropii; Kadmos - eponim Kadmei w Beocji; Tyrrenos, eponim Tyrrheni i brat Lydosa - eponima Lidii; Tros - król Trojańczyków i eponim Troady; Hajmon, heros-eponim Hajmonii w Arkadii; Likos (Lykos), heros ateński i eponim Likii (Licji). Eponimy rodów: Ajakos - eponim rodu Ajakidów, ubóstwiony po śmierci jako sędzia w Hadesie, syn Zeusa; Akamas - eponim Akamatydów; Danaos - Danaów z Argos; Eurystenes i Prokles, za herosów-eponimów uważali ich Agiadzi i Eurypontydzi - wielkie rody; Jamos - heros-eponim rodu Jamnidów, kapłanów Zeusa w Olimpii; Labdakos - eponim rodu Labdakidów, ojciec Lajosa i dziad Edypa i wiele innych.