O STRONIE | INFORMACJA | MAPA STRONY | KSIĘGA GOŚCI | FORUM | LINKI | KONTAKT | SUBSKRYPCJA
      

  
 Co nowego
 Galeria
 Literatura
 Artykuły
 Recenzje
 Biogramy
 Wywiady
 Bibliografia
 Redakcja

Poleć naszą stronę |

Midas

gr. Μίδας, w tradycji gr. i fryg. zmitologizowana postać hist., wymieniana przez Herodota, Owidiusza (Metamorfozy, XI), Wergiliusza i in. król Frygii (VIII/VII p.n.e.), syn Gordiasa i bezimiennej wieszczki z okolic Telmissos w Karii; słynny ze swego bogactwa bohater wielu ludowych opowieści; jako dziecku, mrówki miały złożyć w jego usta ziarna pszenicy, co miało zapowiadać jego przyszłe bogactwo. Jego nauczycielem miał byś Sylen, mówiono też, że był uczniem Orfeusza. Do najbardziej znanych mitów o M. należał ten, według którego, w nagrodę za uprzejme przyjęcie i ugoszczenie Sylena, otrzymał od Dionizosa obietnicę, że spełni jedno jego życzenie. Ten poprosił, żeby wszystko, czego dotknie, zamieniało się w złoto; kiedy jednak nawet jedzenie które tknął się M. zamieniało się w złoto, wygłodzony i umierający z pragnienia M. zaczął błagać Dionizosa, żeby odebrał mu ten zgubny dar. Idąc za radą boga, król poszedł umyć głowę i dłonie w źródle Paktolu, i odtąd stracił dar, natomiast wody Paktolu zachowały ziarnka złota. Podobna jest historia o tym, jak Midas zgubił się pośrodku pustyni, próbując odwiedzić odległą prowincję swojego królestwa. Wówczas Ziemia zlitowała się nad M. i wytrysnęło źródło, jednak zamiast wody, wypływał potok złota. M. ubłagał Dionizosa, i ten zamienił źródło złota w bijącą fontannę. M. odgrywa znaczną rolę w micie o Panie (lub Marsjaszu) i Apollonie, i o pojedynku muzycznym między nimi. Za karę za niekorzystny dla siebie wyrok, Apollon sprawił, że obu stronach głowy M. wyrosły ośle uszy, które M. ukrył, jak mógł najlepiej, i tylko fryzjer znał tajemnicę króla. Nie mogąc wytrzymać jej ciężaru, wykrzyczał ją do wykopanego przez siebie dołka w ziemi. Wówczas trzciny zaczęły rozgłaszać tajemnicę wiatrowi, szepcząc, że król M. ma ośle uszy. Uchodził za fryg. bohatera kulturowego, miał dokonać odkrycia ołowiu, fletu skośnego zw. 'fletem Pana', i wprowadzić kult bogów, jego żona natomiast, Hermodike (lub Demodike) wybiła pierwszy pieniądz. Według jednej z wersji, M. popełnił samobójstwo (ok. 675 p.n.e.) w obliczu klęski spowodowanej najazdem Kimmerów, wypijając krew byka. Historyczny M. był znaczącą postacią historii Azji Mn., np. źródła asyryjskie wspominają o walkach Sargona II z "Mitą, królem Muszki", który opanował część Cylicji i sprzymierzył się z królem Karkemisz. Napis starofrygijski na tzw. grobie Midasa (VII p.n.e.) brzmi: "ATES ARKIAEWAIS AKENANOLAWOS MIDAI LAWALTAEI WANAKTEI EDAES" [Ates, Arkiawasowy (syn)..., Midasowi wodzowi (i) królowi wystawił]; w starożytności przypisywano go Homerowi lub Kleobulosowi z Lindos. Imieniem M. nazywano wiele punktów topograficznych, np. Źródła Midasa (zw. z legendami o M.), tzw. Miasto Midasa w Yazilikaya w państwie Hetytów, gdzie było skupisko zabytków architektury fryg. Legenda o M. była ~znana już w czasach Tyrtajosa, który wymienia M. jako przykład bogacza, na równi z innymi postaciami mit.; w roli bogacza M. pojawia się w komedi "Plutos" Arystofanesa już z oślimi uszami, w anonimowym skolion egipskim: "W wielkim szczęśćiu żył Midas, szczęśliwszy Kinyras, | W Hades weszli z obolem, nikt skarbów nie dźwigał" (tł. Stanisław Gzella). W poezji do postaci M. nawiązywał m.in. Jan Kochanowski w poemacie "Dziewosłąb" (w. 85-110), na podstawie wersji Owidiusza; Eustachy Knobelsdorf w trenie Na cześć świętej pamięci króla polskiego Zygmunta I: "Błyszczą ołtarze szczodrze ozdobione złotem - | Mógłby ktoś sądzić, iż z rąk Midasa wyszły | I że tu zgromadzono skarby i bogactwa Persji..." (1548), Franciszek Dionizy Kniaźnin: "Triste Midas rigido stupefactus inhaereat auro, | Tantalus in media stet sitibundu aqua" (Elegiae, XII), "En opes inter miser et inopsque | Et macer Midas, medioque in auro | Pauper, et questu superos fatigans | Nocte dieque" (Ad Agricolam), Wacław Potocki: "Niechaj z Midą szaleje złota niedosytem; | Niechaj igra fortuną z Polikratem samem; | Niech mu się zapaszystym stół poci balsamem" (Transakcja wojny chocimskiej), "Nie chcę zięcia Midy, | Niech mu w dobrą krew, idzie ten kruszec, a jak się | Rzekło, niech stem czerwonych dosyć czyni taksie" (Trefunek), Wespazjan Kochowski: "Choć nam bogactw Kresusowych ani pokładów Midy w posadu nie przyniesie: dość, aby żył w Zakonie Twoim bogobojny..." (Psalmodia polska), Samuel Twardowski: "Żeby zawiódszy tym głębiej, niebogę, | W czym nad skarb Midy kosztowniejszym zdradzić?" (Dafnis drzewem bobkowym), Franciszek Zabłocki: "Złoto lub w Olkuszy, | Lub jaki zdobi bałwan podłomyślnej duszy. | Przecież, Mido bogaty! spod rysiej opuchy | Wszyscy widzą nikczemnych osłów długie słuchy" (Do ubogiego literata), Marian Hemar: "Satyra nawet przedziwnie | Ma Midasowe zadanie: | Czego się tknie, co poruszy - | Uświęca. Przez samo szarganie." (Polska hagjografja), Marianne Moore: "Czymkolwiek jest, jest namiętnością - [...] | To jest Midas czułości; | prosto z serca; | nic więcej." (Miłość w Ameryce, przeł. Ludmiła Marjańska), Marek Baterowicz: "utraciliśmy jednak miarę wolności [...] | Zapewne zawładnął nim król Midas | i tylko jego osle uszy łowią podmuch świtu" (Trzej królowie), Joanna Kulmowa: "Gdyby Midas był sługą jedynie - | któż dawałby posłuch trzcinie!" (Aporemy, Mit. 5), Maciej Cisło: "Ty jak szalony alchemik - odparłaś - ze wszystkiego chcesz robić złoto. Albo jak król Midas!" (Erotyk z Midasem, Akcent 2001/4,93); w dramacie: Jan Jurkowski: "Jako Krezus bogactwa, Midas złote bryły, Tak ja cnoty miłuję, w piśmie mój zdrój miły" (Tragedia o polskim Scilurusie, 1604), "Równa [fortuna] banioł krzewistym jak prędko się wznieci, | Tak prędzej sie z chłodników od mrozu rozleci. | Albo z głupstwem przyprawia uszy Midasowe, | Albo z szaleństwem wznosi skrzydła Ikarowe." (Tragedia o polskim Scilurusie, 1604); w prozie: M. Czermińska "Jesteśmy niby w państwie dziwnego Midasa, pod którego dotknięciem wszystko zmienia się nie tyle w złoto, ile w literaturę" (Czas w powieściach Parnickiego). Wiersze: Stanisław Grochowiak "Midas" (1958; Nowa Kult. 57/38,2), Zbigniew Herbert "Przypowieść o królu Midasie", Joanna Kulmowa "Król Midas ma ośle uszy" (Szpilki 61/25,7), Tadeusz Mocarski "Król Midas" (Współcz. 66/4,7), Andrzej Warzecha "Midas" (Lektura 92/1-2,1), Antoni Marianowicz "Uszy króla Midasa" (Prz. Kult. 59/51-2,6), Andrzej Zaniewski "Midas" (1978, z tomu "Mity"), Andrzej Warzecha "Midas" (Lektura 92/1-2,1), Bogdan Zadura "Też byłem królem Midasem" (Res. Pub. Nova 2000/6,66), Michał Łukaszewicz "Midas z przekroju wieków" (Pogranicza 2000/4,38), W. Sosnora "Muzo ma - córo Midasa" (LŚ 91/2,286-301); Jerzy Żurek, "Wywiad z królem Midasem" (Teatr Pol. Radia 80/2,69); W. Jeschke, opow. "Midas albo zmartwychwstanie" (Fant. 90/1,21). W sztukach plastycznych obrazy: "Sąd Midasa" A. Schiavone, "Midas przed Bachusem" N. Poussin'a (1632-6), Peter Rubens, "Sąd Midasa" (1634). Opera J. Lully'ego "Midas" (1589), opera "Sąd Midasa" Andre Grétry'ego (1778). Do motywu M. nawiązują tytuły art. "Złoto Midasa czyli pierwsze kłopoty teatru rosyjskiego" J. Pomianiowskiego (Pam. Teatralny, 1990/3-4); A. Kuciak "Norwid tłumaczy Celliniego, czyli król Midas i złotnik" (Pozn. Studia Polon., seria Literacka, IV, Poznań 1997).

BIBLIOGRAFIA Robert Graves, Mity greckie, przełożył Henryk Krzeczkowski, Warszawa 1967; Pierre Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1990; S. Hammer, Baśń o Midasie w wersji antycznej i nowogreckiej [w:] Meander, 1948 nr 4; Alfted Twardecki, Grecja a Wschód w świetle liryki archaicznej [w:] Meander, 1987 nr 7; B. Zelinsky "O gniotącej lekkości pozoru. Przypowieść o królu Midasie w wersji Z. Herberta, "Ogród" 1994, nr 4

Pokrewne hasła: Mitologia grecka

LINKI:



Copyright © 2005 by Mitencyklopedia - All rights reserved.